|

بی‌ملت‌شده‌ها

بی‌دولتی، جدیدترین پدیده توده‌ای تاریخ معاصر و وجود گروه جدید و همواره رو‌به‌رشدی متشکل از اشخاص بی‌دولت که در سیاست معاصر بیش از همه گروه‌ها علامت بیمارگونگی سیاست است. این پدیده بسی بیش از آنچه گمان می‌رود پایدار و تأثیرگذار بوده است. وجود آنها را به‌هیچ‌وجه نمی‌توان تنها متوجه یک عامل دانست، اما اگر در میان افراد بی‌دولت گروه‌های مختلف را در نظر بگیریم آنگاه چنین می‌نماید که پس از پایان جنگ جهانی اول هرگونه رخداد سیاسی، گروهی جدید را به آن گروه‌هایی افزود که بیرون از حیطه قانون به سر می‌بردند، حال آنکه هیچ‌گاه این امکان وجود نداشت که هیچ‌یک از این گروه‌ها - فرقی نمی‌کند که منظومه اصلی آنها چگونه تغییر کرد - مجددا به حال عادی بازگردند. اما در میان آنها، هنوز می‌توان آن قدیمی‌ترین گروه افراد بی‌دولت یعنی «بی‌موطنان» را یافت که توسط معاهدات صلح 1919 پدید آمدند، یعنی هم‌زمان با فروپاشی دولت اتریش- مجارستان و استقرار دولت‌های بالتیک. گاهی اوقات خاستگاه واقعی آنها را نمی‌توان تعیین کرد، خاصه اگر در پایان جنگ تصادفا آنها در شهر زادگاه خویش سکونت نداشتند، گاهی اوقات نیز مکان تولد یا خاستگاه آنها در کوران منازعات پس از جنگ چنان به‌دفعات دست‌به‌دست می‌شد که ملیت ساکنان آن سال‌به‌سال تغییر می‌کرد؛ نظیر شهر ویلنا که زمانی یکی از مقامات فرانسوی آن را مرکز آپاتریده (بی‌ملت‌شده) نامید؛ بسی بیش از آنچه بتوان به تصور درآورد، مردمان مختلف پس از جنگ جهانی اول به وضعیت بی‌دولت‌بودن پناه می‌آوردند تا بتوانند در همان‌جایی که بودند باقی بمانند و از اخراج‌شدن به «سرزمین مادری» اجتناب کنند؛ همان‌جایی که در آن به بیگانگان می‌مانستند (همچون مورد بسیاری از یهودیان لهستانی و رومانیایی در فرانسه و آلمان، که خوشبختانه نگرش یهود‌ستیزانه کنسولگری‌های مربوطه آنان به دادشان رسید). آپاتریده (بی‌ملت‌شده) که فی‌نفسه مسئله‌ای بی‌اهمیت و علی‌الظاهر یک واقعه غریب قانونی بود، هنگامی با تأخیر بسیار مورد توجه و عنایت قرار گرفت که پناهندگان دوره پس از جنگ - که به خاطر وقوع انقلابات به‌اجبار از کشورهایشان رانده شده بودند و توسط حکومت‌های پیروز در خانه خویش دفعتا ملیت‌زدایی شدند - شریک منزلت قانونی‌اش شدند. بنا بر ترتیب زمانی، این گروه متشکل بودند از ‌میلیون‌ها روسی، ‌هزاران ارمنی، ‌هزاران مجارستانی، ‌هزاران آلمانی و بیش از نیم‌میلیون اسپانیایی - در اینجا صرفا گروه‌های مهم‌تر را برشمردیم. امروز ممکن است رفتار این حکومت‌ها پیامد طبیعی جنگ داخلی به‌نظر برسد؛ اما در آن دوران ملیت‌زدایی‌شدن‌های توده‌ای چیزی سراسر جدید و بی‌سابقه بود. این ملیت‌زدایی‌ها نوعی ساختار دولتی را پیش‌فرض می‌گرفت که گرچه هنوز کاملا توتالیتر به شمار نمی‌آمد، دست‌کم هیچ‌گونه مخالفتی را برنمی‌تافت و بیشتر ترجیح می‌داد شهروندانش را از دست بدهد تا اینکه مردمانی با دیدگاه‌های مخالف را پناه دهد. هانا آرنت، «افول دولت-ملت و پایان حقوق‌بشر»، قانون و خشونت، نشر رخداد نو، 1387

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.