گفتوگو با رضا ایرانی بهبهانی، عضو هیأت امنای انجمن مفاخر معماری
توسعه، برنامهریزی میخواهد
افسانه شفيعي
دیگر عادت کردهایم در آپارتمانهای تنگ و تاریک زندگی کنیم و منظر شهری ما برجهای آسمانخراشی باشد فرورفته در دود و آلودگی. آن حیاطهای سبز و حوضهای آبی و ماهیهای قرمزش، آن درختها و درختچهها و آن چنارستان حالا بخشی از تاریخ ما شده و چنارهای بیسر، مثل هیکلهای بلندشده از دل تاریخ رخ مینمایند. بهراستی آیا برنامهریزی درستی برای شکل شهرهایمان در نظر داریم و آیا حرکت ما به سوی آینده حرکتی براساس نظم طبیعت، اقلیم و نیازهای واقعیمان است؟ با دکتر رضا ایرانی بهبهانی، عضو هیأت امنای انجمن مفاخر معماری ایران، دراینباره به گفتوگو نشستیم.
چه اتفاقي رخ داد که منجر به تدوین اولین مصوبه طرح جامع شهر تهران شد و نقدتان به این مصوبه چیست؟ اگر از ابتدا بخواهیم شروع کنیم قبل از ورود اتومبیل، شهرهای ارگانیکی داشتیم که بعضی از آنها مثل اصفهان و تبریز، بازار و مراکز اداری - حکومتی هم بودند، اما عمدتا روستا داشتیم که شبکهای از گذرها بود که براساس حرکت مردم و آب تعیین میشد؛ یعنی جویهای آب و مرز مشترک مالکیتها باعث میشد یکسری گذر به وجود بیاید و این گذرها هم توأم با اعوجاج و پیچوخم بود. بعد از انقلاب صنعتی به خاطر تسهیل در رفتوآمد اتومبیل، این شبکه گذرها دچار تحول شد. در دوره رضاشاه تیمسار بزرگمهر، دست به تعریض معابر زد و محله سنگلج را تخریب کرد و خیابان سیروس و ... به وجود آمد. این روند بعد از آن در شهرهای دیگر شیوع پیدا کرد. براساس نقشه، بافتهای قدیمی و پرارزش شهرها را تخریب میکردند و معابر بزرگتر میساختند. سال 1344، شروع تحول دیگری در نظام شهرسازی کشور، مبتنی بر تهیه طرحهای جامع بود. براساس منشورهای شاه برای نوسازی، عوارض نوسازی تدوین شد که هنوز هم متداول است. این طرحها قرار بود طرحهای توسعه شهری باشند. متأسفانه به خاطر نبودن ابزارهای مادی و قانونی فقط به تعریض معابر اکتفا کردند. بقیه طرحهای جامع به خاطر نبود سرمایه لازم که در طرح پیشبینی نشده بود، تحقق پیدا نکرد، مثل فضاهای آموزشی و بهداشتی. بعد از انقلاب امام راحل دستور دادند شهرداریها باید خودشان مستقل باشند و از بودجههای دولتی بهره نبرند. شهرداریها و استاندارها جلسهای گذاشتند که از کسانی که میخواهند پروانه ساختمانی بگیرند پذیرش گرفته شود و رسید به تراکمفروشی که بلای جان مردم شد. روزبهروز هزینه و ریخت وپاش شهرداری زیاد میشد و متناسب با این، باید پولی از جایی تأمین شد و تنها پولی که میتوانستند بهراحتی کسب کنند، از طریق تراکمفروشی بود. در جایجای تهران آنقدر تراکم زیاد است که معلوم نیست فضاهای عمومی این ساکنان باید از کجا تأمین شود. نقاط مثبت طرح جامع فرمانفرماییان چیست؟ بزرگترین کار فرمانفرماییان که گشایش عمدهای در زندگی امروزی مردم به وجود آورد، طرح بزرگراههای شهری بود که در دورههای بعد اجرا شد. در این طرح برای نیاز پنج میلیون نفر پیشبینی جمعیت شده بود که تحقق پیدا نکرد و جمعیت شهر بیشتر شد، مخصوصا بعد از انقلاب اسلامی جمعیت خیلی تصاعدی بالا رفت. بعد از اتمام جنگ و آرامشی که به وجود آمد، مسئله تجدیدنظر طرح پیش آمد که فعالیتهای متفاوتی انجام شد. مهندسین مشاور اتک و 22 مشاور، طرحهایی تدوین کردند و بعد مشاوران دیگري روی آن کار کردند ولی به هیچکدام از اینها چون جوابگوی هزینه مورد نیاز مدیریت شهر نبود، احترام گذاشته نشد. در منطقه مسکونیای که باید پنج طبقه روی پیلوت ساخته بشود، 12 طبقه ساخته میشود. مشکل اساسیای که شهرها با آن درگیر هستند، نبود یک درآمد پایدار است. آیا میتوان گفت 60 درصد سطح اشغال که در طرح جامع فرمانفرماییان آمده است، یکی از دلایل رونق خانههای آپارتمانی امروزی و ازمیانرفتن خانههای ایرانی با حیاط مرکزی است؟ این مربوط به فرمانفرماییان نمیشود. شهرها قبلا یک کالبد ارگانیک داشتند. این کالبد ارگانیک مبتنی بر کوچهپسکوچههای معوج است. خانهها براساس شکل کوچه و مرز مالکیت شکل میگرفتند و بهخاطر احترام به اقلیم، جغرافیا، فرهنگ و سنت ایرانی یک حیاط مرکزی داشتند و اتاقها دور تا دور آن بود. در این موقع شبکه ارگانیک جوابگو بود؛ چون هنوز زمینهای شهری کالای بازاری نشده بود. بعد از آمدن رضاشاه و یکپارچگی کشور، جاذبه شهرنشینی باعث شد عده زیادی به شهر رو بیاورند. چون در شهر امکانات و فرصت شغلی و درآمد وجود داشت. پدیده تفکیک زمینها از همان دوره آغاز شد. لبههای شهر براساس جهت تابش آفتاب، تفکیک شطرنجی شد. یعنی غربی- شرقی و شمالی - جنوبی و دیگر امکان بهوجودآمدن خانههایی با حیاط مرکزی نبود. مهندس فرمانفرماییان از این الگوی طبیعی استفاده کردند و گفتند سطح اشغال زیربنا 60 درصد قسمت شمالی زمین باشد و 40 درصد به زمین سبز اختصاص پیدا کند تا از زمین حداکثر بهرهبرداری بشود. تفکیک مسکونیهایی با تراکم پایین 500 متر و متوسط 300 و تراکم بالا 200 متر تعیین شد. بعد از انقلاب اسلامی این حدود تعدیل پیدا کرد به 330 متر. یکی از حداقل بدیهای تفکیک این بود که متناسب با زیرساختهایی که برای شهر به وجود آمد، نبود و در نتیجه باغهای شمال شهر دیگر ارزش نگهداری نداشت؛ چون زمینها آنقدر گران شده بود که مالکان وسوسه شدند و آنها را به قطعات 500 متری تفکیک کرده و دست به فروش آنها زدند. به نظر شما ساختوساز و بهویژه بلندمرتبهسازی همسو با افزایش جمعیت پیش میرود؟ اصلا، چون از پیش برنامهریزی شده نیستند و فقط از روی نیاز مالی شهرداری مجوز میگیرند و در آینده شهرداری و شهر را با مشکلات بزرگتری روبهرو خواهند کرد. به شرطی بلندمرتبهسازی صحیح است که نیازهای بلندمرتبهسازی هم در نظر گرفته شود و احترام به طبیعت هم در آن لحاظ شود. موقعیت تهران از لحاظ جغرافیایی موقعیتی بسیار زیباست. ما در مرزهای شمالی تهران سلسلهجبال البرز و دامنههای توچال را داریم. یک موقعی همه میتوانستند از این منظر شهری لذت بصری ببرند، اما امروز به خاطر بلندمرتبهسازیها، دیگر دیده نمیشوند. امروز امکان دیدن آنها از میان رفته و بلندمرتبهسازی روی جریان آزاد هوا نیز تأثیر گذاشته است. شهر تهران در گودی است و تهویه طبیعی در زمستان ندارد. تهران در دامنههای البرز هفت درهرودخانه داشت که هوای تهران را بهویژه در زمستان تصفیه میکرد؛ جریانی از کوه موازی با آب حرکت میکرد و باعث تهویه هوای تهران میشد. الان ابتدای این درهرودخانهها و مسیر بادها مسدود است. وقتی از خیابان مدرس به طرف شرق و نرسیده به شریعتی میپیچیدید، تا حد کمی میتوانستید بیاض توچال را حس کنید که الان با پل دو طبقهای که آنجا ساخته شده همان هم مسدود شده است. این ساختوسازها روی آب رودخانهها و قناتهای تهران نیز تأثیر گذاشته است؟ موقعی که مترو تجریش به میدان امامخمینی را میساختند، از قلهک تا میدان قدس با پمپهای عظیمی آب را از لایههای زمین میکشیدند که بتوانند تونل بسازند. اینها به مقدار زیادی بر منابع آب زیر زمین و ترکیباتش اثر گذاشت و مسیر آنها عوض شد. شما هر دستی که به طبیعت میبرید و هر درختی قطع میکنید، جوابش را سالها بعد نشان میدهد. وقتی کوهها را میخراشند و در ارتفاع هزارو 800 ساختوساز میکنند، نتیجهاش این است که با 10 دقیقه باران سیل راه میافتد و آدم میکشد. ما یک شبکه فاضلاب به کمک بانک جهانی ساختیم که پیشبینی آن برای جمعیت خاصی بود. الان آن جمعیت 10 برابر در هکتار شده و آن لولههای فاضلاب کشش ندارد. برای اینکه نیاز پارکینگ ساختمانهای مرتفع تأمین شود، از تکنولوژی نیلینگ استفاده میکنیم و تا پنج طبقه زمین را میکَنیم. فکر نمیکنیم این پنج طبقه چه عواقبی دارد. گودبرداریهای پنج طبقه زیرزمین در شمیران، به آثار و بقایای قناتها میرسید که یا خشک هستند یا آنها را میخشکانند. اینها جریانهای آب زیرزمین هستند که منحرف میشود و کسی امروز فکر نمیکند بعدا چه اتفاقی خواهد افتاد. غیر مجازبودن تکنولوژی نیلینگ از چه روست؟ با کمک این تکنولوژی میتوانیم خاک را نگه داریم و تا 20 متر بکنیم. یکی از خلافهای این کار این است که به مالکیت همسایههای جانبی تعرض میشود. میلگرد را تا 12 متر زیر خانه کناری میبرند و به حریم دیگران تجاوز میکنند. در ماده 38 قانون شما مجاز نیستيد بدون کسب مجوز مالکان جانبی کاری انجام دهید. سفرههای آب زیرزمینی را چه میکنند؟ هر جایی به قناتها برخورند با پمپ آب را بیرون میکشند و گود را عایقبندی میکنند و جلو مسیر طبیعی را میگیرند. این مسئله چه تأثیری روی درختهای چنار تهران داشته است؟ تهران چنارستان یا انارستان بوده است. چنار به آب جاری و زمین شن و ماسهای نیاز دارد و انار زمینش خشکتر است و آب آن عمقیتر. موقعی که خیابان ولیعصر را احداث کردند و دو طرف آن چنار کاشتند، این درختها هوای سالم و اکسیژن و آب جاری نیاز داشتند که از تعداد زیادی قنات که از کنار آنها به صورت جوی رد کردند، آن را تأمین دارند. از موقعی که اتومبیلها در کنار این خیابانهای چناردار در حرکت هستند، یک کریدور دود ایجاد کردند و اکسیژن آنها از بین رفت. جویهای آب هم پر از زباله و فاضلاب شد و مهمتر اینکه در دو طرف آن برجهای عظیم ساختند و آفتاب را هم از آنها گرفتند. هرچه سازمان پارکها و فضای سبز سعی میکند آنها را نگه دارد، چون عامل اصلی آب و اکسیژن و آفتاب از بین رفته است، بیاثر است. از تعداد درختهای چناری که شهرداری سال گذشته کاشت، تنها پنج درصد آنها دوام آوردند. برجهای بلند در خیابانهای 12متری باعث شده آفتاب به کوچهها نتابد و جبهههای جنوبی همیشه در سایه هستند؛ بهویژه در زمستان و اگر برفی بیاید آنقدر میماند تا اردیبهشت با کلنک آن را خرد کنیم. شهرداری برای جلوگیری از این مشکل مقداری زیادی نمک در کوچهها میپاشد که خود این نمک به درختان صدمه میزند. به نقل از یکی از مقامات وزارت مسکن و شهرسازی در دوره هشتساله، پنج هزار هکتار از باغهایمان را از دست دادیم و به برج تبدیل کردیم. این چه کاری است که درختهای 200ساله را قطع میکنند و نهال چنار میکارند تا 200 سال دیگر چنار بشود! با توجه به اینکه بهانه این بلندمرتبهسازیها افزایش جمعیت است. چقدر در اسکاندادن این جمعیت مؤثر بوده است؟ جمعیت نیازمند مسکن، مسکن آنچنانی نمیخواهد. کسی که توانمندی دارد که بابت مسکن در برج، متری 40 میلیون تومان بپردازد، مرفه شهری است. کسی که نیازمند مسکن است میخواهد با وام 20میلیونتومانی خانهای بخرد. چه تعدادی میتوانند خانهای در یک برج بلندمرتبه بخرند و از کجا تأمین کردهاند؟ همه واحدهای این برجها حداقل 500 متر است. به عبارتی باید سه میلیارد تومان بپردازید. این پولها را چه کسی دارد؟ مسئله اساسی بیبرنامگی توسعه شهری است. شما در همه زمینهها باید برنامه داشته باشید. چرا روزبهروز به جمعیت شهرها افزوده میشود و روستاها خالی میشوند؟ ما 18میلیون جمعیت در اولین سرشماری سال 1335 داشتیم. از این 18 میلیون یکپنجمش در شهرها زندگی میکرد، اما الان با 70 میلیون جمعیت برعکس شده است. کشاورزی ما فلج شده و شالیزارهای شمال همه به ویلا تبدیل شدهاند. در تمام درههای بسیار زیبای جبهه شمالی البرز برج و آپارتمان ساخته شده است. تهران چه میزان ظرفیت گستردهشدن دارد؟ چند سال دیگر تهران خفه شده و گفته میشود باید پایتخت را عوض کنیم، اما این جوابش نیست. بزرگترین مشکل تهران این است که روی چند گسل بزرگ ساخته شده و اگر براساس تحقیقات و پیشبینیها یک زلزله بالای شش ریشتری بیاید یک میلیون نفر در ابتدای امر میمیرند و دو میلیون نفر دیگر به خاطر دسترسینداشتن به امداد و کمکرسانی خواهند مرد. فنای تهران خیلی زود اتفاق میافتد. برای اصفهان نیز بهزودی شروع خواهد شد. همین حالا با مترو چه آسیبهایی که به آثار باستانی نزدند. از نظر شما ساختوسازها چقدر جنبه معمارانه دارند؟ تا قبل از اینکه معماری مدرن به کشور ما بیاید معماری سنتی داشتم که با احترام به طبیعت و اقلیم به وجود آمده بود. از سال 68 که دانشگاه آزاد اسلامی شکل گرفت، در برنامهریزی دانشکده معماری دست بردیم. یکی از آیتمها، معماری اسلامی بود. همکارانی که معماری اسلامی درس میدهند واقعا چه درس میدهند؟ نمونه بارز این اتفاق بعد از 30سال معماری، همین ساختوسازهایی است که در شهرها مشاهده میکنید که نه اسلامی است و نه ایرانی. تقلید ابلهانهای است از معماری روم باستان. فقط سلیقه و ذوق طالبین این نوع سبک زندگی است که بسیار هم کمفرهنگ هستند. معماران هم به خاطر اینکه پولشان را از این مشتریها تأمین میکنند، با ساز آنها میرقصند. شهرستانها هم از اینها تقلید میکنند و یک آش درهمجوش به وجود آمده که فاجعه به بار خواهد آورد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.