|

نمایش محاکمه

نزهت امیرآبادیان

از محاکمات، آن چیزی به سمع و نظر عموم مردم می‌رسید که حاکم و قاضی می‌خواستند اما تاریخ، داستان‌سرایی صبور است. سال 1342، اوج مبارزات گروه‌های سیاسی مخالف حکومت پهلوی، مخالفانی که خود بعدها مؤسسان حکومتی شدند سال 1342 بود و دادگاه بر پایه اتهامی بزرگ تشکیل شد: «اقدام بر ضد امنیت کشور». حزب نهضت آزادی ایران، پس از اصلاحات ارضی و انقلاب سفید توسط شاه جوان پهلوی، اعلامیه‌ای صادر کرد؛ اعلامیه‌ای که با واکنش تند دستگاه حکومتی محمدرضا شاه روبه‌رو شد. تعداد زیادی از سران و اعضای نهضت آزادی دستگیر شدند؛ مردانی چون آیت‌الله طالقانی، مهندس مهدی‌بازرگان، دکتر یدالله سحابی، مهندس عزت‌الله سحابی، دکتر شیبانی، احمدعلی بابایی، ابوالفضل حکیمی، دکتر محمدمهدی جعفری، مصطفی مفیدی و عباس رادنیا. سرهنگ فخرالدین مدرس، دادستان این پرونده کیفر‌خواست را با موضوع کلی «اقدام بر ضد امنیت کشور» تنظیم کرده بود، اما جزئیات کیفرخواست، چگونگی شکل‌گیری و زمینه‌های پیدایی احزاب و جریان‌های سیاسی بود و به شکل تفصیلی به فعالیت‌های نهضت مقاومت ملی، اعضا و هواداران آن اشاره شده بود. در کیفرخواست به چگونگی ظهور جبهه ملی دوم و نهضت آزادی ایران از درون آن پرداخته بود و با بررسی مرامنامه نهضت آزادی، بنیان‌گذاران آن، سازمان، تشکیلات و انجمن‌های وابسته، فعالیت‌های مطبوعاتی و تبلیغی جمعیت و همچنین اعلامیه‌ای که از منزل آیت‌الله طالقانی به‌دست آمده بود، مورد اشاره قرار گرفته بود. این محاکمات نمایشی در ظاهر علنی بود، اما در واقع فقط جلسه اول آن علنی برگزار شد. به روایت دکتر محمدمهدی جعفری، در کتاب «زندگینامه سیاسی آیت‌الله طالقانی» نوشته علیرضا ملائی توانی منتشر شده است. نخستین جلسه دادگاه در تالاری بزرگ با 160 صندلی برای تماشاچیان و با حضور جمع انبوهی از روحانیون، کارمندان، دانشجویان و بازاریان در میدان عشرت‌آباد برگزار شد. اما جلسه دوم به پادگانی نظامی انتقال یافت؛ اتاقی که گنجایش حداکثر 30 تماشاچی را داشت و ورود مردم با تنگناهای فراوان از جمله درخواست شناسنامه، بازرسی و همچنین ثبت‌نام روبه‌رو شد و درج اخبار مربوط به روند محاکمه با محدودیت همراه بود. مطبوعات و رسانه‌های دولتی حق انتشار اخبار مربوط به آن را نداشتند. اما همان چند ده تماشاچی کافی بود که روایت تاریخ کامل شود. دکترمحمد مهدی جعفری در کتاب «همگام با آزادی، خاطرات شفاهی دکتر مهدی جعفری» که قاسم یاحسینی آن را تألیف کرده است درباره جریان دادگاه و عکس‌العمل مردم در جلسه اول دادگاه می‌گوید: «مردم از برخورد ما خیلی خوشحال شدند. مرتب صلوات می‌فرستادند. به‌طوری که رئیس دادگاه چند‌بار آنها را دعوت به سکوت کرد و چون فایده نبخشید، تهدید به اخراج کرد. چون دیدند از عهده برنمی‌آیند، از جلسه دوم جای دادگاه را عوض کردند، اما مردم پس از آن می‌آمدند در بیرون از عشرت‌آباد و با وجودی که می‌دانستند به آنان اجازه ورود داده نمی‌شود، اما می‌آمدند تا مقامات فکر نکنند این عده، یعنی ما بدون طرفدار و یا بی‌صاحب هستند». دادگاه اعضای نهضت آزادی ایران پس از محاکمه دکتر محمد مصدق در جریان کودتای 1332، مهم‌ترین دادگاه سیاسی تشکیل‌شده در دوران حکومت محمدرضاشاه به شمار می‌آمد و به همین دلیل بسیاری از مردم‌‌ همان زمان، آن را پیگیری می‌کردند. برخورد متهمان جوان در جلسات دادگاه برای خیلی از مخالفان سیاسی زمان خود به الگو تبدیل شد. در ابتدای جلسه اول رئیس دادگاه از بازرگان پرسید: سواد دارید؟ بازرگان گفت: «جزیی» و خنده حاضران بلند شد. آیت‌الله طالقانی از همان آغاز حاضر به پاسخ‌گویی به سؤالات رئیس دادگاه نشد و گفت: «چون دادگاه را قانونی نمی‌دانم، یک کلمه حرف نمی‌زنم، لیکن وکلای مدافع من اجازه دارند دلایل غیرقانونی‌بودن دادگاه را توضیح دهند». پس از اعتراض وکلای متهمان به صلاحیت دادگاه، در جلسه ۱۷ آذر ۴۲، دادگاه صلاحیت خود را تأیید کرد و به‌این‌ترتیب سران نهضت آزادی برای اعتراض به این موضوع تا پایان محاکمه سکوت کردند. تنها در آخرین جلسه دادگاه بود که آیت‌الله طالقانی سکوت خود را شکست و با قرائت آیاتی از سوره فجر به مقامات حکومتی درباره عاقبت اقداماتشان هشدار داد: «الم‌‌تر کیف فعل ربک بعاد، ارم ذات المعاد... آیا نمی‌نگری که پروردگارت با عاد چه کرد؟ با آن کاخ‌های افراشته ارم؟» در روز شانزدهم دی ۱۳۴۲ پس از ۳۱ جلسه محاکمه، رأی به محکومیت متهمان صادر شد. براساس این حکم، آیت‌الله طالقانی به ۱۰‌ سال حبس، مهندس بازرگان به ۱۰ سال حبس، دکتر یدالله سحابی، دکتر عباس شیبانی و احمدعلی بابایی به شش سال زندان، مهندس عزت‌الله سحابی، ابوالفضل حکیمی و محمدمهدی جعفری هرکدام به چهار سال حبس و پرویز عدالت‌منش به یک سال حبس محکوم شدند. این دادرسی‌ها که به دادگاه نظامی بدوی شهرت یافت، تحت کارگردانی نظامیان و به‌طور مشخص افسران ویژه گارد شاهنشاهی انجام شد؛ افرادی که وظیفه داشتند براساس نظر شاه، رهبران نهضت آزادی ایران را محاکمه و پس از محکومیت قطعی به مجازات برسانند. اما تنها به فاصله چند ماه در پاییز ۴۳ گروه بخارایی، حسنعلی منصور را ترور کردند. در فروردین ۱۳۴۴ هم گروهی به محوریت نیکخواه و با همکاری شمس‌آبادی به شاه سوءقصد کردند. تابستان ۴۶ هم گروه مسلحانه حزب ملل اسلامی به محوریت کاظم بجنوردی و محمدجواد حجتی سربرآورد و به دنبال آن گروه چپ‌های سیاهکل، فداییان خلق، مجاهدین و گروه‌های دیگر... .

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.