|

چند سطری درباره دایی‌وانیا با طراحی و کارگردانی میکائیل شهرستانی

میکائیل، چخوف و دیگران

مهرداد ابروان . مدرس و منتقد

درباره نویسنده آنتوان چخوف، بی‌شک از بزرگ‌ترین درام‌نویسان تاریخ تئاتر است؛ به قول زیگفرید ملشینگر، منتقد و نظریه‌پرداز آلمانی: «درام سه‌بار به اوج رسید؛ تئاتر یونان باستان؛ تئاتر الیزابتن (شکسپیر) و تئاتر چخوف». یعنی ملشینگر، تئاتر چخوف را هم‌ارز درام یونان باستان و تئاتر شکسپیر می‌داند. و باز به قولی، چخوف «نقاشی زندگی‌ات: با همه پیچیدگی‌ها و سادگی‌های زندگی» سبک چخوف، ملغمه‌ای از ناتورالیسم و رئالیسم است؛ برخی نیز آثار او را امپرسیونیستی دانسته‌اند (که به‌نظر من درست‌ترین است) عناصر نشانه‌شناسانه و سمبلیک نیز در آثار او به‌وفور به چشم می‌خورد. گونه (ژانر) تئاتر چخوف تراژدی- کمدی است؛ او تلخی‌های زندگی را از ورای طنز بیان می‌کند؛ حتی در آثار او ریشه‌های تئاتر ابزورد (پوچی/ عبث‌نما/ معناباخته) را یافته‌اند؛ هرچند چخوف در بسیاری از آثارش، مبشر امید است: مثلا در همین دایی‌وانیا، در تک‌گویی آخر سونیا و نیز در شخصیت‌پردازی تروفیموف همیشه‌دانشجو در مرغ دریایی. چخوف، کار و تلاش را، راه نجات بشر و گریز از پوچی و بیهودگی می‌داند. چخوف را مبشر انقلاب اکتبر (1917) نیز دانسته‌اند؛ هرچند او در سال 1904 در 44 سالگی درگذشت؛ اما در آثارش (مشخصا باغ آلبالو) اضمحلال و فروپاشیدگی درونی جامعه روسیه در آستانه انقلاب را نشان می‌دهد. یکی دیگر از ویژگی‌های تئاتر چخوف، ضربات کاری است که به ساختار درام ارسطویی در ابتدای قرن بیستم می‌زند و راه را بر تجربیات و ابداعات بعدی در حوزه ساختار نمایشی هموار می‌کند؛ در آثار چخوف داستان (با گره‌افکنی و گره‌گشایی‌های مشخص نمایشی) به معنی مصطلح کلمه نمی‌بینیم؛ داستان نه اینکه نیست؛ بلکه محو و ناپیداست: چخوف زندگی را همچون خود «زندگی» نمایش می‌دهد و از ترفندهای نمایشی، تعمدا پرهیز می‌کند. قهرمانان چخوف از روان‌شناسی شخصیت کاملی برخوردار هستند؛ هرچند پرسوناژهای او تصویر تمام‌عیاری از جامعه روسیه در آستانه قرن بیستم را نشان می‌دهند. درباره دایی‌وانیا نمایش‌نامه دایی‌وانیا، حدیث مظلومیت زن است و بنابراین، می‌توان آن را اثری فمینیستی ارزیابی کرد: یلنا به عنوان یک زن، قربانی زیبایی و جذابیت‌ زنانه خود است: او تحت شرایطی با مردی مُسن (که هم‌سن پدرش است) ازدواج کرده ولی اکنون در وضعیتی است که همه بر او عاشقند: از دایی‌وانیای افسرده و زخم‌خورده گرفته تا دکتر آستروف ایده‌آلیست و بلندپرواز که دغدغه نابودی و فنای طبیعت را دارد. یکی از ویژگی‌های هر اثر نمایشی خوب، جهان‌شمول‌بودن اثر است که در هر زمان و در هر مکانی جواب می‌دهد و نمایش‌نامه دایی‌وانیا این‌گونه است: شخصیت‌پردازی قهرمانان اثر به‌گونه‌ای است که اثر در هر جامعه‌ای امکان تحقق دارد. دایی‌وانیا از آثار نمونه‌ای و الگویی چخوف است. از تم‌های تکرارشونده در آثار چخوف، عشق یک‌سویه است (چیزی که در مرغ دریایی به اوج می‌رسد و تمامیت اثر را دربر می‌گیرد). در این نمایش‌نامه نیز، سونیای پاک‌نهاد عاشق دکتر آستروف است ولی آستروف نسبت به او بی‌تفاوت است و عاشق یلناست. قطعا «سونیا» به لحاظ شخصیت‌پردازی از کامل‌ترین قهرمانان چخوف است: دختری بی‌‌بهره از زیبایی که به زندگی امیدوار است: گفت‌وگوی دوطرفه سونیا و دایی‌وانیا در پایان نمایش‌نامه، ازجمله فرازهایی است که تم امید را در آثار چخوف نشان می‌دهد. خود دایی‌وانیا نیز از بهترین کاراکترپردازی‌های چخوف است: مردی تنها و شکست‌خورده که کمبودهایش را در یلنا می‌جوید و حتی به‌خاطر شکست‌هایش قصد خودکشی دارد. فروش خانه که توسط سربر یاکوف مطرح می‌شود، شباهت به فروش باغ در باغ آلبالو دارد؛ می‌دانیم باغ یا خانه در آثار چخوف، تمثیل سرزمین است: سرزمین پهناور روسیه که چخوف سخت به آن عشق می‌ورزید. ذکر شد که گونه آثار چخوف، تراژدی - کمدی است و همان‌طور که می‌دانیم. دعوای معروف استانیلاوسکی و چخوف نیز بر سر همین موضوع بود؛ چراکه چخوف می‌گفت استانیلاوسکی وجهه طنز آثار او را در اجراهایش در نظر نمی‌گیرد (عزیزان خواننده برای اطلاعات بیشتر می‌توانند به کتاب زندگی من در هنر استانیلاوسکی، ترجمه علی کشتگر مراجعه کنند). باید گفت وجه تراژیک دایی‌وانیا بدجوری دلگیر است و حسی از غم را (به‌خصوص در پایان) در مخاطب ایجاد می‌کند. درباره اجرا اجرای میکائیل شهرستانی از دایی‌وانیا، اجرائی هنرجویی است، یعنی ایشان با هنرجویان خود (که در آموزشگاه‌های هنری دوره گذرانده‌اند) کار کارگاهی و تجربی کرده‌اند و درنهایت اثر را به صحنه آورده‌اند. کار آقای شهرستانی، فنی‌نفسه دارای ارزش است چون باعث می‌شود استعدادهای جوان فرصت کار عملی بیابند و به جامعه معرفی شوند و اصلا یک مشکل هنرجویان و حتی دانشجویان و فارغ‌التحصیلان نمایش آن است که بعد از گذراندن دوره، امکان ورود به عرصه تئاتر را اصلا پیدا نمی‌کنند. نمی‌توان گفت که این اجرا، اجرائی صددرصد درخشان و استثنایی است؛ اما با توجه به پیچیدگی‌ها و دشواری‌های آثار چخوف، به‌خصوص در پنج اثر بلندش (که اجرایشان از تک‌پرده‌ای‌ها به‌مراتب سخت‌تر است) و نیز درنظرگرفتن بضاعت گروه بازیگران (که گویا بعضی از آنها اولین‌بار است به صحنه می‌روند) اجرا، اجرائی قابل‌قبول است. سبک اجرائی، در راستای خود متن حرکت می‌کند (و شاید بشود گفت اصلا بهترین دستگاه اجرائی برای هر متن، همانا شکل اجرائی خود متن است به‌خصوص آثار چخوف که شکلی بطئی و درونی دارند و خیلی تجربیات فرمالیستی را نمی‌پذیرند). بنابراین ما با یک اجرای رئالیستی و کارگاهی و یک‌جور تئاتر مجلسی و البته صادقانه و بی‌ریا روبه‌رو هستیم و بچه‌های جوان، آنچه را در توان دارند، بی‌هیچ ادعایی در طبق اخلاص می‌گذارند و به مخاطب عرضه می‌کنند. امیدوارم این هنرمندان جوان و عاشق در تئاتر ماندنی باشند یعنی شرایط تئاتر کشور به‌گونه‌ای باشد که آنها را مثل بسیاری دیگر دفع نکند و آنها را قوی و قوی‌تر، باز هم روی صحنه ببینیم.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.