محیطزیست ایران در محاصره
حسین آخانی-استاد دانشکده زیستشناسی دانشگاه تهران
ویژهنامه چهار سپتامبر مجله ساینس دوره جدیدی در تاریخ کشور ایران را نوید داده است. بااینحال برای آنکه این انتظارات برآورده شود، مردم ایران باید بیاموزند که چگونه از محیطزیست خود پاسداری کنند. زمانی که من در روستای سنجان در نزدیکی اراک- 260کیلومتری جنوب تهران- بزرگ میشدم، زندگی ما به آب قنات وابسته بود. قنات نوعی سیستم انتقال آب زیرزمینی است که با آن آب از سفرههای زیرزمینی به مناطق مسکونی هدایت میشود. در دهه 50 و 60 با صنعتیشدن اراک و افزایش مصرف آب، بیشتر قناتهای ما خشک شدند. قبل از سال1357 کشور ایران فقط 18 سد داشت. ولی اكنون براساس آمار شرکت توسعه منابع آب، 647 سد ساخته شده، 146 سد در حال ساختن است و ساخت 537 سد نیز در دست مطالعه است. اعتراض در مقابل سدسازی از سال1383 شروع شد؛ زمانی که سازمانهای مردمنهاد، فعالان و دانشمندان به ازدستدادن مناطق باستانشناسی تنگبولاغی و خطر سد سیوند براي آثار میراث جهانی تختجمشید و پاسارگاد اعتراض کردند. سدها نقش مهمی در خشکشدن تالابها، ازبینرفتن جنگلها و توسعه بیابانها در ایران ایفا کردند. به دلیل خشکشدن تالابها، بخش وسیعی از ایران در معرض توفانهای گردوخاک قرار گرفته است. در تاریخ 19 بهمن 1393، شهر اهواز در معرض یکی از این توفانها قرار گرفت و تمامی شهر توسط لایهای از خاک زرد پوشیده شد. این شهر بر اساس گزارش سال 2014 سازمان بهداشت جهانی، در صدر آلودهترین شهرهای جهان از نظر ذرات معلق قرار گرفته است. اعتراض به سدسازی در ایران بعد از رسوایی سد گتوند به اوج خود رسید؛ سدی که در بستر نمکی ساخته شده و نقش مهمی در افزایش شوری رودخانه کارون و آسیب به زمینهای زراعی استان خوزستان ایفا میکند. سدسازی بیرویه با پمپاژ شدید از منابع آبهای زیرزمینی به کمک 780 هزار چاه باعث افت حدود 20 متری سفرههای آبهای زیرزمینی در ایران شده و در نتیجه فرونشست زمین را در نقاط مختلف این سرزمین سبب شده است. بهرهبرداری از آب در ایران تا 85درصد منابع آبهای تجدیدشونده رسیده است. عامل دیگر تخریب سرزمین ایران چرای بیرویه است. براساس آمار رسمی، 90 میلیون دام در ایران وجود دارد که 2.2 تا 3.5 برابر بیشتر از ظرفیت مراتع است. بسیاری از گونههای نادر گیاهی در اثر چرای بیرویه تهدید شدهاند و تخریب مراتع عاملی برای برخاستن گردوخاک و تشدید سیلابهای ویرانگر شده است. نمونه این سیلابها در تاریخ 29 تیر 1394 در دره چالوس باعث کشتهشدن 18 نفر شد. در ایران فرسایش خاک ناشی از سیلاب، باد، عملیات کشاورزی و چرا حدود 25 تن در هکتار گزارش شده است که سه، چهار برابر متوسط جهانیاست.
حال که تحریمهای ایران برداشته شده است، این کشور باید سیاستهای محیطزیستی جدیدی در کشور اعمال کند تا فشار بیشازحد به محیطزیست آسیبپذیر خود را کاهش دهد. متن انگلیسی این یادداشت در مجله ساینس 23 اکتبر 2015 منتشر شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.