|

فرازهایی از زندگی آیت‌الله خاتمی در سالگرد درگذشت

سید روح‌الله در چند نگاه

آیت‌الله سیدروح‌الله خاتمی، که در واپسین ساعات روز پنجشنبه، چهار آبان سال 1367 در 85 سالگی دیده از جهان فروبست، عالمی روشنفکر بود و این ویژگی آن‌قدر در ایشان برجسته بود که امام(ره) در پیام تسلیت خود به مناسبت ارتحال آیت‌الله خاتمی نیز او را این‌گونه توصیف کرده بود: «اسلام و ایران یکی از پرفروغ‌ترین چهره‌های تقوا و خلوص و ایمان خود را از دست داد. برادر عزیزم، خاتمی زنده‌دل، چهره تابناک مبارزات خستگی‌ناپذیر روحانیت روشن‌ضمیر در دهه‌های اخیر این مرزوبوم بود. او روشنفکری متدین و مجتهدی بزرگوار و از خوبان امینی بود که اگر نتوان گفت بی‌نظیر، مسلما کم‌نظیر بود. او با گوشت و پوست خود مبارزه را می‌فهمید؛ و سختی‌های آن را چون شربتی گوارا می‌نوشید. او یار و پناه محرومان بود. او یک عمر با تحجر و واپس گرایی جنگید؛ و یکی از طرفداران بی‌بدیل اسلام ناب محمدی- صلی‌الله علیه و آله و سلم- در عصر فریب و خودپرستی بود. او پاک زیست و پاک مرد و پاک در جوار رحمت ربش آرمید». از دوران مبارزه تا پس از پیروزی سیدروح‌الله خاتمی از سلک روحانیونی بود که از راه دین ارتزاق نمی‌کرد و زندگی شخصی خود را با درآمد حاصل از زراعت و کار بر زمین‌های کشاورزی کویری اردکان می‌گذراند و در خاطرات مبارزان قبل از انقلاب نیز نام او به‌عنوان کسی که پناه و همراه آنان بود، به چشم می‌خورد. طبق یکی از اسناد، بخشدار اردکان در نامه‌ای به فرماندار یزد، اعلام می‌کند که آیت‌الله خاتمی در مراسم و نیایش‌هایی که از طرف دولت برگزار می‌شود شرکت نمی‌کند. براساس یکی دیگر از اسناد، از دیگر فعالیت‌های سیدروح‌الله خاتمی این بود که در بین سال‌های ۱۳۵۳ تا ۱۳۵۷ وقتی عده‌ای از مبارزان ضدرژیم در منطقه‌ میبد، انارک و نائین به‌صورت تبعیدی زندگی می‌کردند و هیچ‌کس جرأت نمی‌کرد به آنان نزدیک شود، آیت‌الله خاتمی بدون هیچ واهمه‌ای چندین‌بار از این افراد دیدار کرده و به آنان روحیه می‌داد. از جمله تبعیدشدگان به منطقه‌ مذکور می‌توان به آیت‌الله پسندیده اشاره کرد که آیت‌الله صدوقی و خاتمی به دیدار ایشان رفتند و از وی دلجویی کردند. علاوه‌برآن، به دیدار دیگر تبعیدیان چون مقام معظم رهبری در دوران تبعید در ایرانشهر نیز رفتند. یکی دیگر از مبارزان تبعیدشده به این منطقه آقای دکتر فضل‌الله صلواتی بود. ایشان در یادداشتی با عنوان «خاطراتی از دوران تبعید در یزد» می‌گوید: «هنگام تبعیدم، مرحوم آیت‌الله سیدروح‌الله خاتمی در یزد پناه من بود و مرتب به دیدنم می‌آمد و مُصر در برطرف‌کردن نیازهایم بود». بعد از پیروزی انقلاب، آیت‌الله خاتمی در سوم آبان 1358، از سوی امام به امامت جمعه‌ شهرستان اردکان منصوب شد. پس از شهادت آیت‌الله محمد صدوقی، امام‌جمعه یزد، وی با حکم امام، در تاریخ 15 تیر 1361 به امامت جمعه‌ در شهر یزد منصوب شد و سمت نمایندگی امام در استان را برعهده گرفت. 3 معیار پیشنهادی آقا روح‌الله برای تشخیص علما اما از آنجا که روشن‌بینی و ستیز با تحجر از وجوه برجسته شخصیتی او بود، شاید بازخوانی خاطره دکتر علی‌محمد حاضری از اولین دیدار با این پیر روشن‌ضمیر در دوران دانشجویی، تصویر ملموس‌تری از او ارائه دهد. حاضری در خاطره‌ای که دو سال قبل به نقل از او در پایگاه خبری جماران منتشر شد، از سفر جمعی 20نفره از دانشجویان در سال 53 به یزد و اردکان سخن گفته است؛ سفری که توسط حجت‌الاسلام راشدیزدی ترتیب داده شده و راشد در این سفر، دانشجویان را به دیدار آیت‌الله خاتمی که مشغول کار کشاورزی در زمین زراعتی خود بوده، می‌برد. حاضری درباره گفت‌وگو با آیت‌الله خاتمی در آن سفر می‌گوید: من از ایشان سؤال کردم حاج‌آقا اگر در تهران از روحانیون کسی را می‌شناسید به ما معرفی کنید که از محضرشان استفاده کنیم؟ ایشان پرسید: برای چه می‌خواهید؟ گفتم: از نظراتشان بهره‌مند شویم و ما را راهنمایی و هدایت کنند! آیت‌الله خاتمی با همان لهجه یزدی و شوخ‌طبعی پاسخ دادند: شماها خیلی پیگیر این نباشید که خودتان را به کسی وصل کنید و حالت مرید و مریدبازی داشته باشید؛ نیازی به این کارها نیست. بعد ادامه دادند: همین روحیه و علاقه به دین و دینداری را در خودتان حفظ کنید کافی است. اگر هم آخوندی مثل آقای راشد را‌ گیر آوردید که چه بهتر، ولی دنبال این کارها نباشید! باز من اصرار کردم! ایشان فرمود: حالا که اصرار می‌کنید من کسی را معرفی نمی‌کنم، ولی ملاک‌هایی می‌گویم که شما اول آن آخوند را با آن ملاک‌ها امتحان کنید، اگر قبول شد و جواب مثبت گرفتید، با او رفیق شوید و مراوده کنید والا نه! بعد سه مسئله را در حوزه‌های مختلف مطرح کرد که اینها را ما بپرسیم و بعد نسبت به پاسخ‌های داده‌شده، تصمیم بگیریم. ایشان فرمود: یکی درباره این ماشین‌های لباس‌شویی که جدیدا به بازار آمده و متصل به آب منزل می‌شود و همه لباس‌های نجس و پاک را با هم شسته و تحویل می‌دهد، بپرسید که آیا این لباس‌ها توسط این ماشین‌ها پاک می‌شوند یا نه؟ اگر پاسخ داد: احتیاطا بهتر است یک‌بار هم خودت آنها را آب‌کشی کنی! شما هم احتیاط کنید از او و به طرف چنین شخصیتی نروید. این طیف روحانی به درد مراوده و دوستی با شما نمی‌خورد. دوم، درباره آثار و کتاب‌های آقای دکتر علی شریعتی سؤال کنید، مثل «تشیع علوی و صفوی» یا «پدر و مادر ما متهمیم» که آیا کتاب‌های آقای شریعتی را بخوانیم یا نه؟ آیا اینها به ضرر دین و ایمان ما هست یا نه؟ ما را منحرف می‌کند یا نه؟ اگر پاسخ داد؛ از آثارش دوری و پرهیز کنید و بهتر است به کتاب‌های دیگری که از بزرگان و علما موجود است رجوع کنید! این آخوند هم به درد دوستی شما نمی‌خورد و با هم نمی‌توانید مراوده داشته باشید و پرهیز کنید از امثال اینها. آیت‌الله خاتمی به مسئله سومی هم اشاره کردند که دقیقا عین عبارت ایشان یادم نیست، ولی حول میزان عمل و مقیدبودن به اذکار بود که آیت‌الله خاتمی در کل نظرشان این بود که روحانی و عالمی که به‌جای توصیه به واجبات و محرمات، صرفا به اذکار توصیه کند، به درد مراوده و دوستی جوانان متدین روشنفکر و دانشگاهی نمی‌خورد. میراث آیت‌الله برای فرزندان آنچه از آیت‌الله خاتمی به فرزندانش رسیده را، مرحوم بانو سکینه ضیایی، همسر آیت‌الله، در گفت‌وگویی که سال گذشته آفتاب یزد منتشر کرد، این‌گونه توصیف کرده بود: «فرزندانم هیچ‌کدام جمیع خصائص پدر و اخلاق و روحیات وی را ندارند یعنی نمی‌شود دو آقا سید روح‌الله داشته باشیم. ایشان شخصیتی بی‌نظیر داشتند؛ مثلا نرمی و آرامش پدر به سیدعلی رسیده است، صداقت و سماجت و تیزهوشی به سیدمحمد و تندی‌های گاه‌وبی‌گاه به سیدرضا، اما مهربانی در بین فرزندانم درست تقسیم شده است، از حق نگذریم در بین پسرها سیدمحمد و در بین دخترها بی‌بی‌فاطمه از همه نظر به آقا نزدیک‌ترند». روایت شبیه‌ترین فرزند، از خلقیات پدر نیز در یادنامه آیت‌الله خاتمی به تفصیل آمده و در بخشی از آن سیدمحمد خاتمی، پدر را این‌گونه توصیف می‌کند: «اخلاق مرحوم خاتمی، او را به هرچه کهنه و دور از واقعیت بود نمی‌کشاند و از هرچه تازه بود نمی‌رماند. وی جست‌وجوگری بود که همواره و همه‌جا حقیقت را می‌خواست و می‌جست‌ و در پیری نیز صاحب بینش و اندیشه‌ای بود که بسیاری از جوانان مدعی به پای آن نمی‌رسیدند... آیت‌الله خاتمی نسبت به اندیشه‌های تازه، جست‌وجوگر بود و به‌خصوص در حوزه آثار دینی هر پدیده‌ای را که برآمده از اندیشه‌ای نو بود مورد بررسی و تحلیل قرار می‌داد. او همواره دیگران را به خواندن و اندیشیدن و به مقتضای آن عمل‌کردن تشویق می‌کرد و به ایستادگی در برابر رژیم وابسته ضدآزادی ازیک‌سو و سنت‌پرستان اندیشه‌ستیز ازسوی دیگر فرمان می‌داد. او معتقد بود که برای زنده‌نگه‌داشتن دین باید از تواناترین اندیشه‌ها و تجربه‌های بشری مدد گرفت. او بر این باور بود که دین اگر نتواند دیندار را در دنیا سربلند کند و زندگی افتخارآمیزی برای او بیافریند دچار کاستی و محکوم به شکست است». آقا روح‌الله از نگاه مصباح دراین‌بین و با توجه به تأکید آیت‌الله خاتمی بر مضامین نوگرایانه در دین‌مداری و ارائه ملاک‌هایی همچون نوع نگاه به آثار شریعتی برای تشخیص روحانیون، شاید تعریف آیت‌الله مصباح از او درخور توجهی ویژه باشد. آیت‌الله مصباح‌یزدی درباره شخصیت علمی و اخلاقی ایشان می‌گوید: «از نظر علمی مرحوم آقای خاتمی هم از نظر وسعت معلومات و هم از نظر تعمق، از شخصیت‌های علمی بسیار ممتاز بود. از نظر وسعت معلومات، علاوه بر تحصیلات زیادی که در فقه و اصول داشتند درزمینه منطق و کلام و فلسفه بهره وافری داشتند که این مجموعه در کمتر کسی یافت می‌شود. اصولا ایشان شخصی علم‌دوست و عالم‌پرور بودند. اما از بٌعد اخلاقی باید گفت مرحوم آقای خاتمی مجسمه اخلاق بود. هرکس معاشرتی با ایشان داشت شیفته رفتار و اخلاق و منش ایشان می‌شد و از بُعد اجتماعی، ایشان از معدود افرادی بود که بینش اجتماعی خوبی داشت؛ مسائل سیاسی و مسائل بین‌المللی را خوب درک می‌کرد و می‌توانست در موارد مختلف موضع اتخاذ کند».

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.