|

درباره اجرای «از این عکس سال‌ها می‌گذرد»

بی‌مقداری «زمان» و «مرگ»

حسین گنجی: در این روزهای کم‌رمق که از هر سو باد می‌وزد و فقدانی را یادآور می‌شود، آنچه به صورت معجزه‌آسایي می‌تواند انسان را مثل میخی به چوب، به صندلی، بند کند، معناست؛ مسئله‌ای که فقدانش همه‌چیز را به سمت بیهودگی و لودگی می‌کشاند. این فقدان و به‌نوعی جای خالی عنصر معنا، همه‌چیز را در یک سطح لوس و قابل دسترسی نگاه داشته است. جامعه و هنرمند در یک‌دست به دستی ناخودآگاه به این نتیجه رسیده‌اند پوست را دریابند و مغز را رها کنند. اینکه می‌گویم شامل همه عناصر زیبایی‌شناختی، تجسمی و ادبی می‌شود. از طرف دیگر، به این بستر کم‌معنایی یا بی‌معنایی، فقر افسارگسیخته ایده را اضافه کنید، که نه‌تنها پله‌ای روی پله پیشین قرار نمی‌دهد، که ‌هزاران پله‌اند که همه در یک سطح و اندازه و در کنار هم و نه در راستای هم، ایستاده‌اند. اینجاست كه وقتی با یک ایده ساده، دم‌دستی، قابل لمس، که همواره در پیش چشممان، هر روز و هر ساعت در حال اتفاق‌افتادن است، مواجه می‌شویم که از طرفی این سادگی را دارد و از سوی دیگر، معنای عمیق فقدان را نمایش می‌دهد، نگاه عوض می‌شود. پای عبارت سهل و ممتنع به‌میان می‌آید. مثل شاعری که با شعر خوبی مواجه شده و حسادت بورزد و با خود بگوید چرا این شعر به ذهن من نیامد، یا مثل عکاسی که هر روز از جایی رد می‌شده است و آن‌قدر محیط برایش عادی شده که به فکرش نمی‌رسیده که دیگری بیاید و طور دیگری به محیط توجه کند که او را به حسادت بیندازد، حسودی کردم؛ ایده‌ای که از مواجهه هر روزه انسان با خاطراتش، کسانش، از دست‌رفتگانش به‌نوعی تجربه می‌کند. رفتن به سراغ عکس‌ها و جا‌های خالی‌ را شمردن یا سفیدخوانی‌کردن، کاری است که ما با دیدن آلبوم‌هایمان هر روز انجام می‌دهیم، اما برایش وجوه ادبی و هنری و زیبایی‌شناسانه و معنایی قائل نبوده‌ایم. در نمایش «از این عکس سال‌ها می‌گذرد» بازگشت به گذشته، به مفاهیم یا به هیچ، به‌گونه‌ای رخ می‌دهد که تو را درگیر یک مواجهه سخت و ساده می‌کند؛ معمایی که چیزی جز ظرافت و درخشش آنچه قابل دیدن نیست، راز و رمزی در خود ندارد. این خاطره‌گزینی «تصویر- زمان» است که در آن هیچ‌چیز به‌طور قطع متوقف نشده و همه‌چیز مدام در حال ظاهرشدن و خودنمایی است که در هر صحنه و دیالوگ و عکسی که بر پرده می‌رود، به‌مثابه یک رؤیا، خاطره یا معمای مبهوت‌کننده در عکس متمایز می‌شود. به‌درستی زبان شعر و داستان در یک هم‌نشینی ملایم و دلپذیر کنار هم قرار می‌گیرند و با کمک موسیقی و عکس، یک پرفورمنس تمام‌عیار را ایجاد می‌کنند بی‌آنکه بر این عنوان‌گذاری ادعایی داشته باشند. خواندن آنچه به نمایش درمی‌آید که در اینجا عکس مدنظر است و به درستی عکس‌خوانی خوانده شده است، سبک تازه و نویی است که به نقاط مغفول تصاویر می‌پردازد. با قدری دقت می‌توان رگه‌هایی از این شکل و شمایل اجرا را در تاریخ کوتاه‌مدت خود بجوییم که نه به این شکل ولی نزدیک به این ماجراست. نقالی یا همان پرده‌خوانی به‌نوعی تصویرخوانی است و روایت داستان‌های متعدد است که تصویرخوان با اشاره به تصویري که در آن موقع نقاشی بوده است، آن را بال‌وپر می‌دهد و نقاط نادیده و به تصویرنیامده‌اش را هویدا می‌کند. اما این پرفورمنس به صورت ناخودآگاه با بهره‌گیری از همین گذشته، خوانش‌های دیگری را نیز به این شکل اجرا اضافه کرده است. داستان یا افسانه نمی‌خواهد بگوید، بلکه شعر و موسیقی و قصه را به‌هم درآمیخته است تا از توقف زمان بگوید و از مرگ یاد آورد و کسانی را همچنان به خاطر بیاورد که دیگر نه در خاطره، نه در زمان و نه در واقعیت وجود ندارند. تأمل در جوهر سوژه‌ها، دیدن وجود آنها در زمان است: یعنی خاطره، چراکه دسترسی بدان‌ها، از طریق احساسات فوری و در یک حضور ظاهری دیگر غیرممکن است. پذیرش خاطره، سوژه، مدیا، زمان ازدست‌رفته، قصه‌ها، شعر‌ها و نواها را که در معرض حس‌های مختلف قرار گرفته از سایه بیرون می‌کشد و به این صورت است که بخش سایه به بخش نور می‌آید. این نور که در اجرا به شکل چراغ‌قوه‌ای در دست بها مرشدی دیده می‌شد و به شکل ریتم موسیقی از ساز بیرون می‌زند و به شکل کلمات از بیان شمس لنگرودی فهم می‌شود، همان نوری است که قرائت تازه‌ای از یک عکس، از یک سوژه و از کسی که سال‌ها از مرگ او گذشته، قرار است به مخاطب ارائه کند و مخاطبی که نه او را دیده و نه خواهد دید و با سوژه، با دایی، با مادربزرگ و حتی کودکی بازیگر ملاقات کند و او را بازشناسد و زمان را به چالش بکشد. تجربه‌ ویژه مدرنیته دقیقا مبتنی بر فقدان تجربه، نبود زمان و ته‌نشینی زمانی است، چراکه این تجربه، مانند تجربه زمان از دست‌رفته عمل می‌کند. این نوعی محدودشدن به زمان حال است که به حرکت فوری عکاسی منتهی می‌شود؛ یعنی ضبط، نگهداری و تکثیر. عکس‌ها در مرتبه اول شاید خوب ضبط‌ شده و شاید خوب نگهداری شده باشند، ولی در تکثیر و در بیان لالند و این عکس‌خوانی به عکس‌ها و به اشخاصی که در روزگاری بوده‌اند و اکنون نیستند، زبان می‌دهد و محیط و حتی حق حیات دوباره می‌بخشد. آنها را زنده می‌کند، به ذهن مخاطب وارد می‌کند و دوباره آنها را می‌کشد. حاصل تمام این مسیر و قصه چیزی نیست جز تلاشی برای نجات حال که این تصمیم برای نجات حال، پذیرفتن مرگ آن است. هر عکسی، یک سند مرگ است. در عکاسی، نه‌تنها زمان حال وجود ندارد، بلکه حتی عکاسی آنچه را که مدعی نجاتش هم است -یعنی خاطره- را نیز نابود می‌کند. این عکس‌خوانی و یادآوری چیزی از گذشته نیست، بلکه تأملی در ذات چیز‌هاست. تأملی بر مفهوم زمان است، تأملی بر مفهوم اکنون است و تأملی بر مفهوم مرگ و فهم اینکه همه‌چیز حتی اکنون در حال از دست‌رفتن است و این ارزش اکنون را پیش چشم مخاطب چند صد باره می‌کند.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.