امر زنانه؛ از حاشیه به متن
هفته قبل، دو روز برای یک کارگاه علمی روش تحقیق، دو آقای جامعهشناس میهمان ما بودند. من از سالها پیش خواننده وبلاگ هر دو نفر و گاه آثار پژوهشیشان بودم، ولی ایشان را شخصا ملاقات نکرده بودم. کارگاه طبق روال معمول و طبعا همراه با ذوق و سلیقه و ابتکارهای شخصی مدرسان و مشارکت مخاطبان برگزار شد. اما این همه ماجرا نبود. در حدود 14، 15 ساعتی که به درس و بحثهای رسمی و غیررسمی گذشت، نکتهای که توجهم را جلب کرد این بود که یکی از مدرسان، گاهوبیگاه در خلال سخنانش به فراخور موضوع و مناسبت بحث، بهسادگی و با راحتی و صراحت و گاه حتی تأکید و تفصیل از رابطهاش با دنیا و امر زنانه میگفت: اینکه چیزی را به ظرافت از یک زن (همسرش) آموخته، شیوه و مفهوم خاصی از گفتوگو را که مناسب حرفهاش بوده با دقت در رفتار زنان نزدیک به خود دریافته و به اموری ابراز علاقه میکرد که مشهور است موردعلاقه زنان است (مثل علاقه به بازاررفتن، بازاررفتن همراه با یک زن (همسرش) و حتی «زیاد» خریدکردن در بازار، علاقه به تماشای برنامه آشپزی و ...). این اتفاق بهظاهر سادهای است. اما در دنیای مردانه، آن هم در جامعه ما، اصلا اتفاق ساده و رایجی نیست! مردان دستکم در حضور جمع، در موقعیتهای رسمی، محافل حرفهای و عرصه عمومی، فاصله خود را با هر آنچه «زنانه» تلقی میشود، با دقت و وسواس، حفظ میکنند. اما آقای مدرس در خلال بحثهای روشی و ذکر مثالهای عینی و ملموس تجربی، بیمهابا بهطور مکرر این فاصله و تابو را آشکارا میشکست، بدون اینکه نگران قضاوت دیگران باشد. در واژههایی که برای توصیف برمیگزید، در توضیحات تکمیلی که اضافه میکرد و در لحن و زبان بدن او، نشانی از تحقیر امر زنانه یا شرمندگی از توجه و دقتش به این امر به چشم نمیخورد. معمولا رفتارها، نقشها، مشغولیتها، اولویتها، خلقیات، قابلیتها، علایق، تجربههای عملی یا عاطفیای که عرفا «زنانه» تلقی میشود، بهطور صریح یا ضمنی از جانب مردان کمارزش، کماهمیت، حقیر، نامطلوب، حاشیهای، غیرجذاب و حتی دون شأن توصیف میشود. آن رفتارها، نقشها و الخ اموری معرفی میشود که مردان (اگر مرد باشند!) باید از آن فاصله بگیرند و بپرهیزند، یا دستکم «وانمود» کنند که میپرهیزند و به آن بیعلاقهاند! گاه حتی در موقعیتهای جدی و حرفهای، صرف توجه و مداقه در ظرافتهای حیات زنانه، از دید جامعه مشغولیتی تلقی میشود که با «مردانگی» (masculinity) منافات دارد. آنچه «زنانه» فرض میشود، بهطور عمدی و منظم، در روایتهای زندگی شخصی و حرفهای مردان حذف، طرد یا تحقیر میشود. دلالت ضمنی همه این پرهیزهای عمدی و فعالانه، تنها حقیرشمردن امر زنانه نیست، بلکه تحقیر زنان است. یک پیامد گریزناپذیر این وضعیت آن است که زنان برای حضور در موقعیتهای جدی اجتماعی و برای جدی گرفتهشدن باید دست به خودسانسوری بزنند، محافظهکاری پیشه کنند و همواره بخشی از جهان، وجود و تجربههای خود را کتمان یا انکار کنند. بهنظرم تأثیر رفتاری نظیر رفتار مدرس مذکور که در یک بستر طبیعی و عادی و بدون تظاهر و جنجال رخ میدهد، برای تغییر بینش و رفتار جامعه در قبال زنان بیشتر از شعارهای پرطمطراق روشنفکرانه به نفع زنان است. این رفتار نشانه باوری درونیشده و دال بر فرارفتن از کلمه و شعار است. تصور کنیم این رفتار وی در دانشجویان، همکاران و سایر کسانی که با او مراوده دارند، چه تأثیری دارد؟ تصور کنیم اگر چنین رفتاری شیوع بیشتری بیابد چه میشود؟ مردان بهتدریج از این شیوه برخورد با امر زنانه چه دریافتی پیدا میکنند؟ زنان مخاطب به چه فهمی از خود دست خواهند یافت؟ به نظر میرسد این اندازه توجه و اینگونه بازنمایی امر زنانه در کلام مردان، منجر به این دریافت میشود که ویژگیها، علایق و گرایشهای زنانه، کمارزشتر و بیاهمیتتر از ویژگیها، علایق و گرایشهای مردانه نیستند و اساسا در بسیاری از موارد، چنین مرزبندی و تفکیکی (زنانه-مردانه) چیزی جز برساختهای اجتماعی نیستند. بازنماییهایی از این دست به طور ضمنی به مخاطب میگوید که نگاه زنان به پیرامون، انتخابها، راهحلها و استراتژیهای زنان همان قدر میتواند به گشایش ذهنی و عملی در جامعه کمک کند که نگاهها، استراتژیها و انتخابهای غالب و مشهور مردان. وقتی یک دانشگاهی برجسته و صاحبنام، بدون شرم و احساس حقارت، آشکارا از فهم ظرافتهای منش زنانه یا همراهی با علایق و تجربههای زنانه در زندگی شخصی و حرفهای خود سخن میگوید، بیتردید کلیشههایی را که درباره حقیر و کمارزشبودن امر زنانه (و بهتبع آن زنان) وجود دارد، به سهم خودش درهم میشکند. شکستن این کلیشهها کار آسانی نیست (زیرا چنان که گفتم مقاومت اجتماعی زیادی برابر آن وجود دارد) و البته به همین نسبت پیامد اجتماعی مثبتش زیاد و ارزشمند است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.