هرمنوتیک و بوطیقای مدرن
ارسطو شعر را با تاریخ مقایسه کرده و میگوید: «تفاوت آن دو در این است که یکی از آنها سخن از آنگونه حوادث میگوید که در واقع روی داده است و آن دیگر سخنش درمورد وقایعی است که ممکن است روی دهد. پس شعر فلسفیتر از تاریخ است و مقامش بالاتر از آن است». دانش شعر از زمان ارسطو تا دوران معاصر موضوع بحث و تحلیلهای گوناگون بوده است. رساله بوطیقای ارسطو، اولین اثر بازمانده در حوزه نظریه دراماتیک و اولین رساله فلسفی موجود با تمرکز بر سخنشناسی و نظریه ادبی است. با همه اعتبار فن شعر ارسطو، ویلهلم دیلتای کتاب «شعر و تجربه» را با این ادعا آغاز میکند که فن شعر ارسطو مرده است. در این کتاب که دیلتای خود آن را بوطیقای دوره مدرن میداند، مقالات مهم دیلتای درباره فهم فلسفی شعر و نقد ادبی و همچنین مقاله «سه دوره زیباییشناسی جدید و وظیفه آن در عصر حاضر» که به زیباییشناسی به عمومیترین معنای آن میپردازد، آمده است. او کار خود را با تحلیل دریافتی غیرمعمولی از اثر ارسطو آغاز میکند که نشان میدهد ارزش آن اثر در فصلبندی فن درامنویسی متعارف یونانی است و فن شعر ارسطو هرگز ارزش آن را ندارد که پایه نظریه معتبر درام باشد. اما درهرحال این اثر میتواند بهعنوان الگویی مقتدر برای ما باقی بماند، اگر آن را بهعنوان صورتبندی تاریخا محدود آرمانهای فن درامنویسی یونانی تفسیر کنیم. هر دورهای به نظریه فن خاص خود نیاز دارد و میتواند از شیوهای که ارسطو به این مهم پرداخت، بیاموزد. در عصر درامنویسی متعارف فرانسوی، زیباییشناسان خودبهخود قواعد کار خود را از ارسطو اقتباس کردند، اما دیلتای نشان میدهد که چگونه لسینگ، گوته و شیلر توانستند جنبههای فن شعر ارسطو را به نحو خلاق بهعنوان بخشی از کوششهای خود برای تولید یک نظریه زنده شعری دریابند. از نظر او همه خلاقیتهای هنری، آفرینشهای ادبی و ارائه افکار و ایدهها در چارچوب عناصر معرفتی عصر خود پا به عرصه ظهور نهادهاند، ولی مفسر که درصدد فهم و درک گذشته است، در محاصره عناصر معرفتی و معیارهای مفهومی عصر خود قرار دارد و به همین جهت با کمک ملاکها و معیارهای این عصر، امکان دستیابی و فهم پدیدهها و اندیشههای اعصار گذشته وجود نخواهد داشت. بلکه فهم گذشته در گرو چشماندازها و افقهای فکری مفسر است و دیدگاه و جایگاه تاریخی او در فهم تاریخیاش تأثیرگذار است. براساس درک دیلتای، ادبیات و هنر شاخهای از علوم انسانی است و اصول کلی آن تابع قوانین این علوم در مقابل علوم طبیعی است. اگرچه دیلتای فیلسوفی حرفهای بود، نزدیکی خاصی به شاعران و فیلسوفشاعرها از قبیل گوته، شیلر و هولدرلین حس میکرد. دیلتای مدعی است که از زمان رنسانس، وقتی هنرهای بصری هنوز مستعد آن بود که جهانبینی اعصار را تجسم بخشد، تصور ما از واقعیت چنان پیچیده شده است که فقط ادبیات هنوز میتواند آن را بیان کند. درحالیکه موسیقی محدود است به توالی اصوات در زمان و هنرهای بصری محدود به چیزی است که میتواند در یک چارچوب آنی بگنجد، وساطت واژهها میتواند تخیل ما را در آن واحد در جهات مختلف هدایت کند. بخش اول کتاب شرح و بسط فنون فن شعر جدید است. در این بخش «تخیل شاعر» شامل چهار قسمت است، در قسمت اول ماهیت فن شعر بازمانده از ارسطو با اقتضائات فن شعر جدید در آثار نویسندگان و شاعرانی چون گوته، شیلر و برادران شلگل بررسی شده و زمینه را برای تدوین یک فن شعر جدید فراهم میکند. این کتاب با نقد تئاتر یونان آغاز میشود و به شعر قرن 19 آلمان میپردازد. قسمت دوم شامل سه فصل است، در فصل اول دیلتای به ذکر سرشت و خصلت شاعر پرداخته و در فصل دوم ماهیت آفرینش شعری را از دیدگاه روانشناسی تشریح کرده و در فصل سوم نمونههایی از رفتار و آثار شاعران را بهعنوان شاهد ادعا میآورد. در قسمت سوم، به مبحث مهم و ظریف و دشوارفهم «صوت نوعی» در شعر پرداخته است و احساسات شاعرانه را بهعنوان بازتاب «تجربههای زیسته» در ذهن شاعر ذکر کرده است. در قسمت چهارم کوشیده تا اصول فن شعر جدید را از دادههای تجربه زیسته استنتاج کند و سپس در همین بخش به تشریح سه دوره زیباییشناسی در دوره جدید میپردازد. دیلتای در بخش دوم این کتاب با عنوان «تجربه زیسته» به شرح آرا، تخیل و زندگی دو شاعر بزرگ آلمان، «گوته» و «هولدرلین» پرداخته و در خلال آن اشارههایی به آرای شکسپیر و روسو و بعضی شعرای دیگر کرده است. تجربههای زیسته این شاعران موردبررسی و تحلیل واقع شده است. دیلتای در ضمن این بررسیها بسیاری از آرای بدیع خود را درمورد ماهیت «فن شعر جدید» آورده است. تجربه زیسته شاعر متضمن نوعی کیفیت غیرشخصی است که آن را به چیزی بیش از نتیجه آگاهی خود او تبدیل میکند. زبان، اسطورهها و سرودهایی که ما با آنها رشد میکنیم، پیشاپیش شیوههای اکتساب و سازماندهی تجربههای زیسته ما را فراهم میآورند که بسیار اصیلتر از آن است که صرفا توصیفات و گزارشهای نفسانی به حساب آید. ویراستاران انگلیسی آثار دیلتای این مجلد را «شعر و تجربه» نام نهادهاند. دیلتای در نوشتههایی که در این کتاب گردآوری شده، آن را به تقلید از ارسطو «فن شعر» نامیده است و در واقع «شعر و تجربه» او جایگزین فن شعر ارسطو است. او دوران فن شعر ارسطو را سپریشده میداند چون هر زمانی نیاز به تدوین یک فن شعر خاص خود دارد، باید برای این زمان فن شعر جدیدی نوشته شود. دانش فن شعر کلیت و ضرورتی از نوع علوم طبیعی ندارد که بتوان یک بار و برای همیشه یک دانش فن شعر کلی تدوین کرد بلکه اصول و مبانی آن متناسب با شرایط تاریخی معتبر است. این کتاب جلد پنجم از مجموعه ششجلدی گزیده آثار ویلهلم دیلتای است که منوچهر صانعیدرهبیدی آن را به فارسی ترجمه کرده است. این مجموعه ششجلدی نه فقط برای تحقیق در تاریخ و نظریه علوم انسانی، بلکه همچنین برای تحقیق در زمینه درک فلسفی دیلتای از تاریخ، زندگی و جهانبینیها فراهم آمده است. نوشتههای اصلی او در روانشناسی، اخلاق و تعلیم و تربیت در کنار بعضی رسالههای تاریخی و نقدهای ادبی او در این مجلدات مندرج است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.