«اربعین» ناصر تقوایی به روایت فرهاد ورهرام
مستندی با رگههای سیاسی و روشنفکری
بهناز شیربانی: شبکه مستند سیما مدتی است مستندهای کمتردیدهشده کارگردانان نامی سینمای ایران مثل ناصر تقوایی یا پرویز کیمیاوی را در قالب برنامه«گنجینه»روی آنتن میبرد. «اربعین» ساخته ناصر تقوایی ازجمله مستندهایی است که از این شبکه پخش شد. تقوایی این مستند را در سال 1349 با محوریت عزاداری در شهرهای جنوبی کشور بهویژه شهر بوشهر ساخته است. با فرهاد ورهرام، مستندساز بنام ایرانی، به بهانه پخش مستند «اربعین» گپوگفتی داشتیم. ویژگیهای هنری مستند «اربعین» از نگاه ورهرام جالب توجه است که شما را به خواندن آن دعوت میکنیم:
مستند «اربعین»در بین مستندهای ناصر تقوایی به زعم منتقدان و اهالی سینما بهترین اثر مستند او محسوب میشود. شاید به این دلیل که از همان امکانات و ابزارهای اندک موجود بهترین استفاده را در انتقال مفهوم فیلم کرده است. نظر شما در باره ویژگیهای هنری این مستند چیست؟ من این مستند را دوست دارم و چندینبار آن را دیدهام. از نظر من تمامی مستندهای ناصر تقوایی در نوع خود جذاب و منحصربهفردند. این مستند با نگاه به آیینی خاص در بوشهر ساخته شده است و زیباییشناسی حسابشدهای دارد. زاویه دوربین، مونتاژ و ریتم استفاده درست از صدا در این فیلم مثالزدنی است حتی ممکن است در صحنههایی ربط زیادی به تصویر نداشته باشد اما تداوم ساختاری به مجموعه فیلم میدهد. اما موضوع دیگری که بد نیست در اینجا درباره این مستند اشاره کنم آن است که متأسفانه گروهی که کارهای تحقیقاتی درباره سینما انجام میدادند بهخصوص در سالهای 1357، مستند آقای تقوایی را قومنگاری یا مردمشناسی تلقی و آن را در این گروه دستهبندی میکردند. این دستهبندی فیلم را پایینتر از جایگاه واقعیاش قرار میداد. ساختار فرمگرایانه یا شاعرانه فیلم مرتبه دیگری دارد. از نظر من مستند «اربعین» قومنگاری یا مردمشناسی نیست چراکه آن دسته از مستند تعبیر و تعریف خودش را دارد. شاید به دلیل پرداختن به خطهای خاص این تلقی قوت گرفته است... . این فیلم فرمگراست و نشاندادن یک آیین سنتی که تنها در بوشهر انجام میشود منحصربهفرد است. آشنایی تقوایی با این فضاها و آیین به بهترشدن کیفیت اثر کمک کرده است. بدونشک آیینهایی که در این فیلم میبینیم، دیگر در این سالها تکرار نمیشوند و شکلشان تغییر کرده است. اگر بخواهیم از شکل صحیح اجرای آیینهای محرم باخبر شویم باید این مستند را ببینیم. امروز دیگر لباسها و حرکت و فضای سنتی این آیین به شکل سابقش وجود ندارد. از نظر من این فیلم حتی دارای رگههای سیاسی نیز هست. این فیلم در ظاهر فرمگراست اما دغدغهمندی روشنفکری دهه 40 نیز در این فیلم مستند دیده میشود. از نظر شما نگاه ناصر تقوایی از زمان ساخت «اربعین» تا «تمرین آخر» چقدر تفاوت داشته است؟ برای تقوایی ابزارها تغییر میکند و ممکن است هربار از امکانات بیشتری برای ساخت فیلمش استفاده کند اما هیچوقت دقت، ظرافت، وسواس و نکتهبینی در فیلمهای او تغییر نمیکند. نگاه ویژه او به تصویر تغییر نمیکند. ناصر تقوایی از معدود فیلمسازانی است که این نگاه در همه فیلمهایش دیده میشود و دقت و ظرافت عنصر جدانشدنی فیلمهای اوست. مستندهای «اربعین»، «باد جن» و «موسیقی جنوب» سهگانه فیلمهای تقوایی درباره موسیقی و آیینهای مذهبی جنوب ایران است، این آثار را چطور ارزیابی میکنید؟ نگاه تقوایی در ساخت این آثار ستودنی است. از نظر من «بادجن» اثر بهمراتب سیاسیتری است. از نگاه من او از طریق نشاندادن آیینهای خاص دغدغههای سیاسی و اجتماعیاش را بیان کرده است. فکر میکنید چرا مستندهای تقوایی هیچگاه به سمت مستند داستانی نرفت؟ بههرحال این ترجیح او بوده است. او در فیلمها و سریالهایش نشان داده که روایت داستانی را خوب بلد است. بههرحال شروع کار ناصر تقوایی با ساخت مستندهایی از این جنس و ظاهرا ادای دینی به ابراهیم گلستان و فرخ غفاری بوده است هرچند که نگاه مستقل هم در کار لحاظ میشد. نظر شما در این رابطه چیست؟ در آن زمان آدمهای بزرگی بودهاند که ناصر تقوایی میتوانسته از آنها تأثیر بگیرد و ناصر تقوایی جوان هم قطعا تحتتأثیر استادانش بوده و بهنوعی رابطه استاد و شاگردی مطرح بوده است. بهعنوان یک مستندساز تأثیر مستندهای ناصر تقوایی را بر جریان سینمای مستند چگونه میبینید؟ آثار ناصر تقوایی جزء آثار کلاسیک سینمای مستند ایران است. ویژگی آثار او این است که بعد از گذشت همه این سالها هنوز هم جذاب و دیدنی است و این نکته مهمی است. چراکه در طول این سالها مستندهای بسیاری ساخته شده که جوایز زیادی گرفته و در خارج از ایران نمایش داده شده اما ماندگار نبودهاند حال اینکه مستندهای تقوایی فارغ از تمامی اینها هنوز هم جزء بهترینهاست و دیدنی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.