شناسایی و سازماندهی واحدهای همسایگی
فاطمه صالح*
کلانشهر تهران با وسعتی بیش از 700 کیلومترمربع و جمعیت ثابتی بالغ بر هشت میلیون نفر به زنجیرهای متشکل از طرحها و برنامههای شهری نیازمند است. ارتباط میان این طرحها و تأثیرات متقابل آنها در سطوح کلان، میانی و محلی بهعنوان یک ضرورت منطقی قابل تأمل و تعمق است. شهر را هم روابط و فعالیتهایی که در آن جاری و روان است، پدید میآورد و هم عواملی چون ساختمانها، خیابانها و فضاها یا کالبد شهر. بهعبارتدیگر زندگی و حیاط شهر و کالبد آن بر یکدیگر تأثیر متقابل دارند. نقشهها و طرحهای برنامهریزی شهری، رابطه میان فعالیتها و عوامل کالبد شهر را تعیین میکنند. مردم و فعالیتهای آنان نیز بهعنوان «فاکتورهای اصلی» عناصر کالبدی شهر را جان و زندگی میبخشند. با تدوین برنامهها نیز چارچوب کلی کار و مشکلات و امکانات مشخص میشود. البته با سابقه نهچندان طولانی برنامهریزی شهری در جهان، متناسب با فرایند برنامهریزی شهری کنونی کمتر دیدگاه بحران را شامل میشود، مخصوصا در کشور ایران. چنین بهنظر میرسد که میزان تأثیر مثبت و موفقیت طرحها و برنامههای شهری، بستگی مستقیم به مردم و جامعه داشته که این موضوع در میزان تأمین آسایش، روانی و شادابی و زندهبودن شهرها متجلی و نمایان میشود. براساس تجارب حاصله انجام عملیات واکنشهای اضطراری مقابله با بحران بهتنهایی از عهده دولتها خارج است و تلاشهای گروهی جامعه برای کاهش خسارات، جزء لاینفک فعالیتهای مرتبط محسوب میشود. برای بهکارگیری نیروی بالقوه جامعه نیز آموزش، مؤثرترین و مهمترین رکن است. مطالعات نشان میدهد در جوامعی که به تدوین برنامههای آمادگی پیش از بحران مبادرت ورزیدهاند توانستهاند از میزان تلفات و عدم هماهنگی در انجام وظایف محوله و کارایی سازمانهای مرتبط تا حد زیادی بکاهند. بهاینترتیب شناسایی واحدهای همسایگی و برنامهریزی مدیریت بحران برای این جوامع محلی امری ضروری است.
کوچکترین واحد اجتماعی در تقسیمات شهری واحد همسایگی نام دارد. برنامهریزی برای واحد همسایگی تلاشی است برای ایجاد واحدهای فیزیکی متعدد از محلههای مسکونی که در آن افراد متعلق به یک طبقه خاص اجتماعی زندگی میکنند. هدف یک برنامهریز شهری آن است که ایده ارزشمند همسایگی را که در زندگی شهری از یاد رفته است، زنده کند. برنامهریزی واحد همسایگی (محلهمحور) میتواند نقش ارزندهای در ایجاد روح همسایگی و ساختار جمعیتی متعادل ایفا کند. هدف طرح واحد همسایگی پیوند عناصر مختلف زندگی اجتماعی و فرهنگی یک محله با یک نظم صحیح است. نیل به هدف واقعی طرح واحد همسایگی تنها با تلاشهای صمیمانه و حرکتهای همزمان از سوی اعضای آن امکانپذیر است. نظر به اینکه شهر تهران دارای مردمانی با ویژگیهای اجتماعی -اقتصادی متنوع و پیچیده بوده و هر منطقه دارای خصوصیات خاص خود است، بنابراین روشهای اجرای مطلوب «فعالیتهای مرتبط با بحران در سطح محله» متفاوت خواهد بود. از این رو ساماندهی و سازماندهی فراگیر و عمومی و سپس تعمیم آن بهصورت طرح یکپارچه و هماهنگ میان مناطق شهری و ارگانهای مربوطه امری ضروری است. بهاینترتیب شناسایی، تهیه، تدوین و بهکارگیری راهکارهای آموزشی براساس خصوصیات محلی و درک متقابل ساختار شهر بر پایه «طبیعت امن» امری حیاتی بهنظر میرسد. نتایج حاصل از مطالعات اجتماعی سالهای اخیر نشان میدهد که در شهر تهران ساختار مشخصی از واحد همسایگی وجود ندارد اما امکانات بالقوه برای ساماندهی مدیریت بحران در سطح مناطق موجود است. در ادامه به بررسی وضعیت مشارکتهای مردمی و آمادگی مقابله با بحران، در سطح محلات منتخب و یافتههای حاصل از برداشتهای میدانی و تحقیقات اجتماعی پرداخته خواهد شد. - در سالهای اخیر در برخی مناطق، تلاشهایی برای نزدیکشدن به مردم و تسهیل امور مشارکتهای مردمی صورت گرفته است. - برخی انجمنهای محلی بالقوه برای سازماندهی وجود دارد. - در محدوده شهری تهران، انجمن محلی سازمانیافته (براساس شبکه همپیوندی همسایگی) وجود ندارد، بهجز مجتمعهای مسکونی یا شهرکهای مسکونی. - وجود شورایاری یا سراهای محله که روند روبهتوسعه داشته و در موضوع مدیریت بحران باید فعال شوند. - هر منطقه دارای ویژگی خاص خود بوده؛ در نتیجه اقدامات محلی متفاوتی را میطلبد. همچنين مشكلاتي نظير: - فقدان اطلاعات و مهارت لازم و آمادگی مقابله با بحران و واکنش اضطراری در سطح محله (واحد همسایگی) - فقدان شبکه همسایگی و همکاری میان افراد محلی و شهرداری - نبود نهاد یا سازمان متولی امر فعالیتهای مرتبط در سطح محله راهكارهايي در اين رابطه ارائه ميشود كه شامل: - تفهیم اهمیت مشارکت و همکاریهای محلی میان شهروندان و ساکنان، البته بهصورت سازمانیافته و با تشریح و تبیین وظایف محوله - راهکارهای تشویقی برای تشکیل و تأسیس و ثبت تشکلهای غیردولتی و مردمی مرتبط با مدیریت بحران - ارائه سازوکارهای مناسب برای برقراری ارتباط نزدیکتر میان شهرداری و ساکنان محلی بهعنوان پلی ارتباطی با مراجع تصمیمگیر و تصمیمساز و سطوح بالای مدیریت. در همين رابطه پيشنهاد ميشود تا: - ارائه اطلاعات و مهارتهای لازم به شهروندان و گروههای هدف متفاوت (اطلاعرسانی توسط انتشار جزوات مرتبط با بحران و رسانهها، تدوین برنامههای آموزشی مرتبط برای مخاطبین مختلف براساس طرح جامع آموزش، ارتقای ظرفیت و توانایی هلالاحمر در راستای ارائه خدمات آموزشی با توجه به تقاضای روزافزون جامعه، بازنگری و ارزیابی ابزارها و روشهای آموزشی موجود و پرهیز از موازیکاری) - ارتقای مشارکت و همکاریهای مردمی در سطح محله (برگزاری مانورهای مختلف و جلب مشارکت گروههای مردمی در این مانورها و درگیرکردن شهروندان، تشکیل کمیته کاری در شهرداری تهران برای ارتقا و جلب مشارکتهای مردمی و تهیه دستورالعمل واحد برای انجام اقدامات لازم متناسب با ویژگی هر محله، تشکیل نهاد یا سازمان متولی امر فعالیتهای مردمی مرتبط با بحران در سطح محله. بدیهی است فعالیتهای پراکنده و مستقل تأثیر اندکی خواهد داشت. ازاینرو بهمنظور تداوم فعالیتهای آمادگی با بحران در سطح محلات، پشتیبانی مالی و فنی و وجود خطمشی و دستورالعملهای لازم در سطوح تصمیمسازی ضروری است). - تشکیل سازمان آمادگی مقابله با بحران در سطح محله (تأمین و ارائه لوازم و تجهیزات اولیه برای واکنش اضطراری به انجمنهای محلی و سازمانهای غیردولتی منتخب، بررسی و تهیه فهرستی از انجمنهای محلی و سازمانهای غیردولتی در سطح منطقه و محله). - ایجاد شبکه همکاری و همیاری بین محلات و شهرداری منطقه (تشریح اهمیت ایجاد شبکه و همیاری بین افراد محلی و شهرداری منطقه و انجمنهای محلی برای مدیریت بحران). - ایجاد محلات یا واحد همسایگی نمونه برای مدیریت بحران (محلات تهران دارای بافتهای متفاوتی بوده و کنترل و اداره آنها با یک برنامه واحد دشوار است؛ ازاینرو تشکیل این محلات و ایجاد فعالیتهای مشارکتی بایستی براساس ویژگیهای محلی آنها باشد. این فعالیتها شامل تشکیل گروه مدیریت بحران محلهمحور، تهیه فهرست خانوارها، گردآوری اطلاعات مربوط به منابع بحران مانند افراد چارهساز و افراد آسیبپذیر و نظیر آن، تهیه طرح مدیریت بحران، تهیه نقشههای بحران در سطح محله و نحوه بهکارگیری این نقشهها، انجام تمرینات با همکاری افراد محلی و برگزاری کارگاههای آموزشی است). * معاون پیشگیری و کاهش خطرپذیری سازمان پیشگیری و مدیریت بحران شهر تهران
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.