چشمانداز روشن سلولدرمانی با سلولهای بنیادی بافتی
درمانگران پرقدرت
ماندانا محیالدینبناب*
سلولهای بنیادی با دو ویژگی بازتولید خود و توانایی تمایز باسلولهای دیگر قابل شناسایی هستند. با این تعریف میتوان گفت که دو نوع سلول بنیادی وجود دارد: سلولهای بنیادی رویانی یا جنینی و سلولهای بنیادی بافتی یا بالغین. برای دستیابی به سلولهای بنیادی رویانی، تخمک را در آزمایشگاه بارور میکنند. بعد از پنج تا هفت روز تخمک به مرحلهای به نام «بلاستوسیت» میرسد. بلاستوسیت به شکل توپی است که از دو قسمت تشکیل شده است: یک توده سلول در داخل و یک لایه سلول در اطراف. توده سلولی مرکزی همان سلولهای بنیادی رویانی هستند که جنین را تشکیل میدهند و در انسان حدود 30 عدد هستند. این 30 سلول بالقوه هریک میتواند یک جنین کامل را بهوجود آورند. درواقع همانندسازیهایی که در آزمایشگاهها انجام میشود از همین طریق صورت میگیرد. از آنجا که سلولهای بنیادی رویانی توانایی تولید تمام سلولهای بدن و همچنین توانایی تقسیم و تکثیر بالاتری نسبت به سلولهای بنیادی بالغین دارند، سلولهای پرقدرتتری در درمان محسوب میشوند و میتوان از آنها در درمان بیماریها استفاده کرد. ولی به دلیل داشتن عوارض جانبی جدی مثل تومورزایی و تحریک پاسخهای ایمنی، استفاده درمانی از این سلولها در انسان ممنوع است و تا زمان غلبه بر این مشکلات، تنها روی مدلهای حیوانی مورد استفاده قرار میگیرند. از راهکارهایی که برای حل این مشکل در حال بررسی است، تولید سلولهایی است که علاوه بر دارابودن ژنتیک خود فرد، توانایی تکثیر و تمایز سلولهای رویانی را هم داشته باشند. این سلولها را در آزمایشگاه با واردکردن چند ژن مخصوص و دوباره برنامهریزیکردن «دیانای» آنها تولید میکنند. سلولهای حاصله را سلولهای بنیادی القاشده مینامند. برای ساخت این سلولها، یک سلول معمولی مانند سلولهای فیروبلاست را از بیمار گرفته و ژنهای مورد نظر را وارد هسته میکنند. با این عمل، سلولها از حالت سلولهای بالغ به حالت جنینی برمیگردند. با این روش میتوان ویژگیهای مثبت سلول جنینی را در سلولهای بالغ فرد بیمار ایجاد کرد. درحالحاضر این روش هم مشکلات خودش را دارد که بعد از برطرفشدن آنها آینده خوبی در درمان با این سلولها وجود خواهد داشت.
هر ماده درمانی چه شیمیایی و چه بیولوژیک (مثل سلول) وقتی در درمان قابلاستفاده است که دارای سه ویژگی باشد: از پیشرفت آسیب جلوگیری کند، آسیب ایجادشده در بافت را ترمیم کند و برای فرد هیچ عوارضی را نداشته باشد یا کمترین عوارض جانبی را دارا باشد. درحالحاضر این تعریف شامل بعضی از سلولهای بنیادی بالغین است بنابراین، این سلولها بیشترین کاربرد درمانی را در انسان دارند. سلولهای بنیادی بالغین در بیشتر بافتهای بدن وجود دارند و قسمتی از سیستم بازتولید طبیعی بدن هستند. اولین سلول بنیادی بافتی که در درمان استفاده شد، سلولهای بنیادی خونساز بود که بیشتر با نام «پیوند مغز استخوان» معروف است. این سلولهای بنیادی حدود 50 سال است که در درمان بیماریهای خونی و بدخیمیها مورد استفاده قرار میگیرند. در کشور ما هم در سال 1369 مرکز پیوند مغز استخوان در بیمارستان شریعتی با همکاری نگارنده و جمعی از متخصصان تحت سرپرستی استاد «قوامزاده» تأسیس شد و تا امروز به درمان بسیاری از بیماران ادامه داده است. یکی از سلولهای بنیادی بافتی (بالغین) که در 20 سال اخیر بیشترین توجهها را به خود جلب کرده است، سلولهای بنیادی مزانشیمی است. این سلولها را از بیشتر بافتهای بدن مانند مغز استخوان، بافت چربی، بند ناف، ماهیچهها، پالپ دندان و ... میتوان جدا کرد. این سلولها را میتوان بهعنوانمثال از مغز استخوان بیمار گرفت، بهراحتی در محیط کشت مخصوص در آزمایشگاه کشت و تکثیر کرد و سپس مجددا به خود فرد تزریق کرد. سلولهای بنیادی مزانشیمی به خاطر ویژگیهای منحصربهفردی که دارند مناسب درمان بسیاری از بیماریها هستند. این سلولها با ترشح فاکتورهای رشد سبب رشد سلولهای سالم در اطراف بافت آسیبدیده میشوند، سیستم ایمنی فرد را که در اثر بیماری تحریک شده (این تحریک سبب تشدید بیماری میشود) خاموش میکنند، از شعلهورشدن التهاب در بافت آسیبدیده جلوگیری به عمل میآورند و از همه مهمتر سیستم ایمنی فرد را تحریک نمیکنند. این بدین معنی است که این سلولها را میتوان در فرد غریبه هم استفاده کرد. این امر در بیمارانی حائز اهمیت است که سلولهای بنیادی مزانشیمی آنها به دلایل گوناگون مثل کهولت سن یا نوع بیماری رشد خوبی در محیط کشت ندارند. بنابراین برای این بیماران میتوان از سلولهای بنیادی مزانشیمی بند ناف استفاده کرد. در سالهای اخیر مطالعات زیادی روی سلولهای بنیادی مزانشیمی در دنیا و ایران انجام شده است. گروه ما یکی از پیشروان سلولدرمانی در ایران و در دنیاست. ما پژوهشهای خود را از سال1382 بهصورت کارآزماییهای بالینی در بیماران قلبی شروع کردیم. اولین گروه در دنیا بودیم که از این سلولها در درمان بیماران «اماس» استفاده کردیم. ما پژوهشهای خود را تا به امروز در پروژههای مختلف بالینی مانند مبتلایان به آرتروز زانو، سیروز کبدی، بیماران مبتلا به رتینیت چشم و بیماران دارای نارسایی مزمن کلیه ادامه دادهایم. نتایج همه این مطالعات بیانگر آن است که این سلولها از پیشرفت بیماری ممانعت کرده و سبب بهبودی نسبی از 10 تا 50 درصد در بیماریهای مختلف شده است. مهمتر اینکه این سلولها تاکنون هیچ نوع عوارض جانبی جدی برای بیماران به همراه نداشته است. با وجود تحقیقات زیادی که در این حوزه انجام شده و از طرفی سالمبودن استفاده از این سلولها نیز ثابت شده است، اما سازمان غذا و داروی وزارت بهداشت هنوز مجوزی برای استفاده درمانی از این سلولها صادر نکرده است. ما و دیگر گروهها در حال پیگیری دریافت مجوز برای سلولدرمانی هستیم که در صورت دریافت مجوز، میتوانیم از سلولهای بنیادی در بسیاری از بیماریها استفاده کنیم. درحالحاضر فقط میتوانیم در قالب طرحهای تحقیقاتی بالینی فعالیت داشته باشیم. از آنجا که هزینههای این طرحها از سوی دولت و نهادها پرداخت میشود تعداد آنها بسیار محدود است و بههیچوجه پاسخگوی تقاضای بیماران نیست. ازسویدیگر بسیاری از بیماران خواهان پرداخت هزینههای سلولدرمانی خود هستند اما به دلیل آنکه هنوز وزارت بهداشت مجوز این کار را صادر نکرده است، ما قادر به انجام آن نیستیم. امید میرود با رفع موانع اعطای مجوز بتوانیم، این خدمات درمانی را به بیماران نیازمند در داخل کشور ارائه دهیم. *ایمنیشناس عضو هیاتعلمی بازنشسته دانشگاه علومپزشکی تهران
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.