درمان براساس ژنتیک بیمار
پزشکی فردمحور
فریدالدین-آرائینژاد*
پزشکی فردمحور، مبحثی نوین در علوم پزشکی است که به طرز چشمگیری در حال پیشرفت است. بستر فعالیت این رشته بر مبنای شرایط بالینی، ژنتیک و ژنومیک منحصربهفرد هر شخص قرار گرفته است. برخلاف روش متداول در پزشکی امروز که تمامی افراد را بر مبنای بیماری موجود با یک روش یکسان درمان میکند، پزشکی فردمحور هر بیمار را به صورت فردی تحت درمان قرار میدهد. به بیانی دیگر این روش بیمارمحور است، نه بیماریمحور و در درمان فرد ابتدا به خصوصیات ژنتیکی او توجه میکند سپس براساس این خصوصیات درمان مناسب را انتخاب میکند. پزشکی فردمحور دربرگیرنده تشخیصهای ژنتیک، ژنومیک و بالینی است و از این طریق پیشبینیهای دقیقی درباره احتمال ابتلای فرد به یک بیماری خاص، سیر بیماری و پاسخ فرد به درمان به عمل میآورد. تکمیل پروژه ژنوم انسان در سال 2003، اطلاعات ذیقیمتی در اختیار شاغلان علوم زیستی مرتبط با پزشکی قرار داد. این دادهها به دانشمندان و متخصصان علوم بالینی این ظرفیت را اعطا کرد که با سرعت چشمگیری در پزشکی فردمحور پیشرفت کنند. متعاقب این پیشرفت و در کنگرهای که در سال 2011 برای بررسی دورنمای پزشکی فردمحور در یکی از کشورهای اروپایی برگزار شد، یکی از سخنرانان بهصراحت اعلام کردپزشکی قرن بیستم در بسیاری از زمینهها (بهویژه دارودرمانی) بهنوعی به بنبست رسیده چراکه با وجود تولید بیش از هفتهزارو 500 نوع داروی مختلف، باز درمان بسیاری از بیماریها با موفقیت دلخواه و قابلقبول همراه نیست. برای مثال اثربخشی داروهای شیمیدرمانی فقط در 25 درصد مورد به اثبات رسیده یا داروهای تولیدشده برای درمان آلزایمر در 30 درصد موارد اثربخشند و در بهترین حالت ممکن، داروهای ضدافسردگی فقط در 62 درصد بیماران مفید فایده قرار میگیرند. بنابراین با توجه به شناختی که در یک دهه اخیر از ژنوم انسان حاصل شده، باید در پی الگویی جایگزین بود؛ الگویی که ژنتیک فرد را اساس قرار دهد و درمان را بر این اساس طراحی کند. اهمیت این الگوی نوین آنچنان بر همه آشکار شده که از حدود سه سال پیش بخش جداگانهای (مانند بخشهای جراحی، قلب، آزمایشگاه و...) در بسیاری از بیمارستانها و کلینیکهای معتبر آمریکایی و اروپایی (مثل مایوکلینیک آمریکا و...) به نام واحد پزشکی فردمحور راهاندازی شده است. دولت آمریکا در سال جاری یکی از اولویتهای برنامه بهداشتیدرمانی خود را استقرار سیستم پزشکی فردمحور در این کشور دانسته و برای نیل بدین مقصود ضمن اختصاص بودجهای 215 میلیون دلاری، سازمانهای دخیل در امر تحقیق بهداشتیدرمانی را مکلف کرده ظرف مدت چهار سال و با انجام آزمایشهای لازم روی حداقل یک میلیون آمریکایی داوطلب، این الگوی نوین را بهطور کامل در این کشور مستقر کنند. اولویت اول دولت آمریکا در این پروژه بهبود روند درمان سرطانها به کمک این شیوه و اولویتهای بعدی استفاده از این روش برای درمان بیماریهای شایع دیگری مانند دیابت و بیماریهای قلبیعروقی است. این الگوی جدید نهتنها در کشورهای توسعهیافته، بلکه در کشورهای در حال توسعهای همچون هند و قطر نیز نهادینه و مستقر شده است. متأسفانه میزان آگاهی سیستم بهداشتیدرمانی کشور از این شیوه بهویژه مزایای آن، در سطح پایینی قرار گرفته که امید است در یک بازه زمانی چهارساله عقبماندگی موجود مرتفع شود.
* دکترای علوم آزمایشگاهی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.