بررسی پیشرفتهای رشته علوم آزمایشگاهی طی سالهای اخیر در گفتوگو با «عبدالفتاح صرافنژاد»:
فناوری، چهره علوم را دگرگون كرده است
بنفشه پورناجی
رشد فناوری، امروزه در تمام علوم بهوضوح مشهود است تا جایی که فناوری، چهره علوم را دگرگون کرده است. ازجمله حوزههایی که تأثیر بسیاری از این فناوریها پذیرفته، رشته پزشکی است و دراینمیان علوم آزمایشگاهی رشدی پرشتابتر از سایر رشتههای گروه پزشکی داشته است. «سومین کنگره فناوریهای نوین آزمایشگاهی» که 12 الی 14 مهر امسال در مرکز همایشهای رازی تهران برگزار شد، فرصتی را بهوجود آورد تا با دکتر «عبدالفتاح صرافنژاد»، استاد ایمونولوژی دانشگاه علومپزشکی تهران و دبیر علمی این کنگره، درباره پیشرفتهای رشته علوم آزمایشگاهی در سالهای اخیر با نگاه به تأثیرپذیری این رشته از فناوریهای نوین و همچنین وضعیت آزمایشگاههای تشخیص طبی در مراکز دولتی، دانشگاهی و نیز خصوصی به گفتوگو بنشینیم که حاصل آن درادامه میآید:
همانطور که در بسیاری از مقالات پزشکی هم عنوان میشود، رشته علوم آزمایشگاهی بهشدت متأثر از فناوریهای جدید است تا جایی که عنوان میشود، شتاب فناوری در این رشته قابلکنترل نیست. بفرمایید اهمیت فناوری در این رشته به چه دلیل و به چه میزان است؟ مهمترین دلیل این امر آن است که علم پزشکی در تشخیص، درمان و حتی پیگیریهای درمانی بیش از 70 درصد وابسته به آزمایشگاه است. بهعبارتی، از میان تمام خدمات ارائهشده به بیماران از قبیل اندازهگیری تب، فشارخون، معاینات، رادیولوژی، سونوگرافی، نوار قلب، مغز و... نقش آزمایشگاههای تشخیص طبی از همه مهمتر و در حدود 70 درصد است که این امر به پزشک کمک میکند تا هرچه سریعتر به تشخیص برسد. این مسئله موجب وابستگی شدید علم پزشکی به آزمایشگاه و تشخیصهای آزمایشگاهی شده است که مهمترین دلیل رشد و توسعه رشته علوم آزمایشگاهی در سالهای اخیر در کنار رشد فناوری، احساس نیاز رشته پزشکی به این رشته بوده است. بهویژه اینکه امروزه فناوریهای کامپیوتری و نرمافزاری به این حیطه وارد شده و رشد آن را تسریع کرده است. درنتیجه هر روز شاهد ساخت دستگاهها و فناوریهای جدید، روشهای نوین و «بایومارکرهای» جدید برای تشخیص هستیم که در سطح دنیا پا به عرصه ظهور گذاشته و میگذارند و کارخانهها نیز بلافاصله نسبت به ساخت و تولید انبوه این تجهیزات و توسعه آن در سراسر دنیا اقدام میکنند. بههمیندلیل ما با رشتهای بسیار پویا روبهرو هستیم و باید دانش خود را در این حوزه بهروز نگه داریم که برگزاری همهساله کنگرههای فناوری نوین آزمایشگاهی (از سوی انجمن علوم آزمایشگاه بالینی که یکی از قدیمیترین انجمنهای علوم آزمایشگاهی است) با هدف بهروزکردن دانش در این رشته صورت میپذیرد. این فناوریهای جدید در زمینه تشخیص چه کمکی به متخصصان رشته علوم آزمایشگاهی میکند؟ در گذشته وقتی از بیماری یک نمونه خون در حد یک سیسی دریافت میشد، ظرف دو ساعت حداکثر یک تا دو تست قابل انجام بود، اما امروزه با همان میزان خون و همان مدتزمان میتوان بیش از 500 بیماری را در آن واحد تشخیص داد. یکی از اهداف این کنگره، تشویق و ترغیب جامعه آزمایشگاهی کشور برای انجام این تستهای جدید است. همچنین به کمک این فناوریهای نوین میتوان سالها پیش از ابتلای بیمار به برخی بیماریها، آنها را تشخیص داد و بیمار را نسبت به ابتلای آن آگاه کرد. بیمارستانها و مراکز دانشگاهی دولتی در زمینه انجام کدام آزمایشها با مشکل بهروز نبودن تکنولوژی روبهرو هستند؟ هماینک آزمایشهای عادی و روتین را تمام آزمایشگاههای تشخیص طبی اعم از دولتی و خصوصی انجام میدهند و برخی آزمایشهای تخصصیتر به آزمایشگاههای «مرجع» فرستاده میشود. اما از آنجا که برخی آزمایشهای هورمونی و آزمایش روی برخی بیماریهای عفونی، غربالگری نوزادان، تشخیص اختلالات جنین در زمان بارداری و آزمایشهای دارویی که برای مبتلایان به پیوند عضو انجام میشود در زمره آزمایشهای تخصصی قرار دارند که انجام آن با فناوری گره خورده، امکان انجام آن در تمام آزمایشگاههای تشخیص طبی وجود ندارد. آزمایشگاههایی که فاقد فناوریهای لازم برای انجام اینگونه آزمایشها هستند، نمونههای خود را به آزمایشگاههای پیشرفتهتر میفرستند. حتی در برخی مواقع، نمونهها برای انجام پارهای آزمایشها به آزمایشگاههایی در خارج کشور فرستاده میشوند که این آزمایشگاهها نقش هلدینگ را در هر منطقه دارند. آزمایشگاههای هلدینگ چه ویژگیهایی دارند؟ آزمایشگاههای مرجع، مکانهای خیلی بزرگی هستند که عمده دستگاههاي آنها تماماتوماتیک است. در این آزمایشگاهها نمونههای آزمایش توسط رباتها روی تسمه نقاله قرار گرفته و از دستگاهی به دستگاه دیگر منتقل میشود تا عملیات لازم روی آنها صورت پذیرد. درواقع رباتها از روی برچسبهای نصبشده روی نمونهها به محتویات درون ظروف نمونه پی برده و بدون دخالت نیروی انسانی، عملیات لازم روی نمونهها انجام شده و درنهایت پاسخ برای پزشک ارسال میشود. در ایران متأسفانه آزمایشگاه هلدینگ مرجع نداریم و برخی نمونهها هماینک برای انجام آزمایش به آزمایشگاههای مرجع خارج از کشور فرستاده میشود؛ این درحالی است که به دلیل پتانسیل بالای رشته پزشکی کشور در صورت حمایت وزارت بهداشت از تأسیس این قبیل آزمایشگاهها از طریق تقویت گسترش فناوری نوین بهویژه در بخش خصوصی و تسهیل سرمایهگذاری در این حوزه تا چند سال آینده، ایران میتواند بهعنوان یک آزمایشگاه مرجع (رفرانس) در منطقه معرفی شود تا نهتنها دیگر نیازی به فرستادن نمونهها به خارج کشور نباشد که از کشورهای منطقه نیز نمونههای آزمایشگاهی برای تشخیص طبی به ایران ارجاع شود. درواقع حمایت دولت از توسعه آزمایشگاههای تشخیص طبی مجهز به فناوریهای نوین از یکسو سبب تشخیص بهموقع و پیش از شروع و بهروز بیماریها خواهد شد و از سوی دیگر، موجب میشود ایران در منطقه بهعنوان یک آزمایشگاه «هلدینگ» که هماینک نمونههای آن در آمریکا و اروپاست، شناخته شود. چرا رشته علوم آزمایشگاهی در بخش خصوصی بهتر از بخش دولتی رشد کرده است؟ بیمارستانهای دانشگاهی ما موظفند تکنولوژیهای جدید را به کار گیرند و پیشرفتهای علم پزشکی را پیاده کنند. همچنین باید این تکنولوژیها را در سطح کشور آموزش و توسعه دهند و به مراکز بخش خصوصی برسانند. درواقع بخش دولتی بهویژه در مراکز دانشگاهی، همیشه باید جلوتر از بخش خصوصی حرکت کند. در ایران این امر در زمینه رشتههای بالینی محقق شده است. بهعبارتی هماینک بخش دولتی ما در زمینه رشتههایی مانند جراحی و بالینی بسیار پیشرفتهتر از بخش خصوصی است. اما متأسفانه در رشته علوم آزمایشگاهی این موضوع برعکس است. شاید علت اصلی این است که ما در بخش دولتی و در مراکز دانشگاهی، عملا از متخصصان علوم آزمایشگاهی استفاده نمیکنیم و آنان را بهدور از آزمایشگاههای بیمارستانهای دولتی قرار دادیم و فقط یک تخصص آزمایشگاهی به نام آسیبشناسی وجود دارد که در بیمارستانهای دانشگاهی به فعالیت مشغولند و سایر متخصصان علوم آزمایشگاهی عملا در مراکز بیمارستانی دانشگاهی و دولتی فعالیتی نداشته و عمده فعالیت آنان در بخش خصوصی است. درواقع دلیل رشد رشته علوم آزمایشگاهی در بخش خصوصی به همین امر برمیگردد. مسئله دیگر کمبود بودجه مراکز دولتی است که همین امر سبب عقبماندن مراکز دولتی و دانشگاهی از فناوریهای نوین آزمایشگاهی شده است. این در حالی است که به دلیل اهمیت این رشته و وابستگی تصمیمسازیهای پزشکی به آزمایشگاه نسبت به سایر روشهای تشخیصی در دنیا به این رشته توجه ویژهای میشود تا با انجام آزمایشهای جدیدتر، حساستر، ظریفتر و دقیقتر و اخیرا با تکنیک «مالتیپلکس» که از یک نمونه، تعداد زیادی بیماری تشخیص داده میشود، بتوان فرایند درمان بیمار را تسریع کرد. هماینک چنددرصد آزمایشهای تشخیص طبی در مراکز خصوصی انجام میشود؟ بیش از 80 درصد بیماران سرپایی برای انجام آزمایشهای تشخیص طبی خود به آزمایشگاههای بخش خصوصی مراجعه میکنند. کمبود نیروی متخصص و تجهیزات آزمایشگاهی در بخش دولتی چه صدماتی به این رشته زده است؟ در سالهای اخیر با خروج نیروهای متخصص از آزمایشگاههای مراکز دولتی اعم از بیمارستانی، دانشگاهی و... از یکسو و بهروزنکردن تجهیزات آزمایشگاهی، شاهد افت توان آزمایشگاهی بیمارستانها و مراکز دولتی بودهایم تا جایی که خود این مراکز نیز بیماران را برای انجام آزمایشهای تخصصی به بخش خصوصی و درواقع خارج از بیمارستان ارجاع میدهند که مهمترین دلیل این امر آن است که آزمایشگاههای تشخیص طبی بخش خصوصی نسبت به بخش دولتی بسیار فعالتر بوده و قادر به انجام آزمایشهای متنوعتری هستند. درواقع بخش دولتی در صورتیکه آزمایشهای تخصصی خود را به بخش خصوصی ارسال نکند، عملا بیماران خود را از انجام آزمایشهای جدید محروم کرده است. در خبرها به نقل از جنابعالی آمده بود از کارکردهای فناوریهای نوین در حوزه علوم آزمایشگاهی، تشخیص برخی سرطانها و احتمال ابتلای افراد به بیماری کلیوی است. لطفا کمی هم در اینباره توضیح دهید. به کمک این فناوریهای جدید میتوان برخی از بدخیمیها را از قبیل سرطانها، سالها پیش از ظهور و بروز علائم این بیماری تشخیص داد که این امر نقش مؤثری در پیشگیری از ابتلای افراد به این بیماریها، افزایش عمر افراد و درنتیجه کاهش هزینههای درمانی خواهد داشت. البته انجام این قبیل آزمایشها نیازمند فرهنگسازی است. یعنی همانگونه که درحالحاضر، کنترل دورهای چربی و قند خون با هدف پیشگیری از ابتلا به بیماریهای قلبی-عروقی بهعنوان یک فرهنگ در جامعه رواج یافته، ضروری است با حمایت دولت و رسانهها بر انجام آزمایشهای دورهای برای سایر بیماریها با هدف پیشگیری از ابتلا به آنها بهویژه در حوزه سرطانها و بیماریهای کلیوی، سرمایهگذاری و فرهنگسازی شود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.