«عمر عدلی»، پژوهشگر بنیاد «کارنگی»، در گفتوگو با «شرق»:
هیچ جایگزینی برای «ناصریسم» در مصر وجود ندارد
نوژن اعتضادالسلطنه
سیسی از محبوبیت بالایی برخوردار و نمادی از رهبری است که امنیت و ثبات را برای مصر به ارمغان آورده است. هیچ ایدئولوژیای یارای مقاومت در برابر ناصریسم را در مصر ندارد نه چپگرایان قدرتمندند و نه لیبرالیسم جایی در میان اکثریت طبقه متوسط مصر دارد. این تصویری است که «عمر عدلی»، پژوهشگر مسائل خاورمیانه و شمال آفریقای بنیاد «کارنگی»، از مصر امروز ترسیم میکند. این پژوهشگر سیاسی که پژوهشهایش را بر مسائل مرتبط با اقتصاد سیاسی، مطالعات توسعه و جامعهشناسی اقتصادی در خاورمیانه بهویژه بر مصر متمرکز کرده است، در گفتوگو با «شرق» اظهار کرد فراهمشدن ثبات نسبی توسط حکومت نظامیان همراه با ایدئولوژی ناسیونالیستی بهویژه در شکل ناصریستی آن ویژگی اصلی مصر امروز است. این پژوهشگر سیاسی که دانشآموخته دکترا در انستیتو اروپایی فلورانس است و در دانشگاه آمریکایی قاهره و دانشگاه استنفورد نیز علم اقتصاد سیاسی را تدریس کرده و همچنین به عنوان پژوهشگر اقتصادی در وزارت همکاریهای بینالمللی در مصر مشغول به کار بوده، بر این باور است انتخابات پیشِرو در مصر فاقد رقابت واقعی خواهد بود و مردم مصر با سرخوردگی در عرصه سیاسی مواجه شدهاند. از این پژوهشگر مصری بهطور متناوب مقالاتی در منابع خبری و تحلیلی عربی و انگلیسی ازجمله «اهرام آنلاین»، روزنامه «الشروک» و «ایجپت ایندیپندنت» منتشر شده است.
ارزیابی کلی شما از وضعیت سیاسی و اجتماعی کنونی مصر چیست ؟ از زمان بهقدرترسیدن سیسی چه تغییرات عمدهای در مقایسه با دوره مرسی ایجاد شده است؟ آیا مصریها از نظر سیاسی دچار سرخوردگی شدهاند؟ اولویت اکثر رأیدهندگان در انتخابات پیشِرو چه خواهد بود؟ مصر اکنون به کشوری باثباتتر در مقایسه با فاصله سالهای 2011 و 2013 میلادی تبدیل شده است. بااینحال، مبانی و بنیادهای ایجاد این ثبات ارتباطی به هیچ رویه سیاسی یا توافق احتمالی ایجادشده ندارد، بلکه علت اصلی آن کنترل ارتش و احیای دوباره اقتدارگرایی است. از زمانی که سیسی به قدرت رسیده است تحولات بسیاری در مصر روی دادهاند. از نظر اقتصادی، نشانههایی از بهبود وضعیت دیده میشود. دولت درگیر پروژههای عظیمی مانند احداث کانال سوئز جدید بوده است. بااینحال، وضعیت اقتصاد جهانی و وضعیت در منطقه بهطور واقعی به شرایط کنونی مصر کمکی نمیکند. از نظر سیاسی، سیسی قدرت را به انحصار خود درآورده و حدود 400 قانون در حوزههای سیاسی و اقتصادی را به نفع خود تغییر داده و بازتنظیم کرده است. مصریها در عرصه سیاسی بدون شک دچار سرخوردگی شدهاند. پس از انقلاب سال 2011 میلادی، حوزه سیاسی از کنترل نیروهای امنیتی رها شده بود. بااینحال، دو سال و نیم پس از آن تمام دستاوردها از بین رفت، چراکه نخبگان سیاسی از اسلامگرایان تا غیراسلامگرایان در دستیابی به یک توافق مبنایی با یکدیگر ناکام ماندند و این دلیل اصلی بازگشت نظامیان به قدرت با کسب حمایت بالای مردمی بود. علت حفظ محبوبیت بالای سیسی میان مردم نیز همین بوده است. بهنظرتان انتخابات در مصر تا چه اندازه شفاف برگزار خواهد شد؟ آیا سیسی توانسته اعتماد مردم را درباره برگزاری انتخابات شفاف و عادلانه جلب کند؟ همهپرسی قانون اساسی در سال 2014 میلادی و انتخابات ریاستجمهوری شفاف بودند اما بههیچعنوان آزادانه برگزار نشدند. دو انتخابات در حالی برگزار شدند که جوی از سرکوب سیاسی و فقدان هرگونه رقابت معنادار سیاسی در مصر حاکم بود. با وجود تمام این مسائل، من فکر میکنم سیسی رهبری کاملا مردمی است و اکثریت مصریها باور دارند او کشور را بهخوبی اداره میکند و برای شرایط مهم کنونی توانسته انسجام کشور را حفظ کند. عدهای از تحلیلگران سیاسی درباره بازگشت نمایندگان حزب دموکراتیک ملی و نزدیکان مبارک در پارلمان بعدی هشدار میدهند؟ بهنظرتان این تهدیدی جدی است؟ راهیابی نزدیکان مبارک به مجلس چه تأثیری بر عرصه سیاسی مصر خواهد گذاشت؟ حزب دموکراتیک ملی یک حزب سیاسی بهمعنای واقعی کلمه نبود. آن جریان بدنه الحاقی به دستگاه بوروکراتیک مصر بود و تحت نفوذ نیروهای امنیتی در زمان حکومت مبارک قرار گرفته بود. حزب دموکراتیک ملی واسطهای میان نخبگان دولتی و کل جامعه در مسیری غیرسیاسی بود. اعضای آن حزب بیشتر رهبران خانوادگی و بازرگانان محلی بودند. چنین افرادی ممکن است به پارلمان بازگردند، چراکه آنان نماینده منافع محلی بسیار قویای هستند با وجود این، آنان در کنار یکدیگر در قالب یک سازمان واحد مانند حزب دموکراتیک ملی جمع نخواهند شد. رقبای اصلی این افراد اعضای اخوانالمسلمین هستند که اکنون یا وجود ندارند یا نمیتوانند علیه آنان وارد صحنه رقابت شوند. درصورتیکه اعضای پیشین حزب دموکراتیک ملی بهعنوان نامزدهای مستقل به پارلمان راه یابند، این موضوع میتواند تأثیری منفی بر ظرفیتهای سیسی به منظور تصویب قوانین در مجلس و اجرای قانونهای مصوب داشته باشد. او به افرادی نیاز خواهد داشت تا این نامزدهای مستقل را با یکدیگر هماهنگ کنند و این چالشی برای وی خواهد بود، چراکه سیسی قصد ندارد با هیچ حزب سیاسی همراه و متحد شود؛ او میخواهد رهبری فراجناحی و فراسیاسی باقی بماند. نظرتان درباره انشعاب در حزب وفد، مهمترین جریان لیبرال مصری، چیست؟ لیبرالها چه جایگاهی در پارلمان بعدی مصر خواهند داشت؟ آیا کنارهگیری فردی مانند محمد البرادعی از عرصه سیاسی، نشانهای از شکست لیبرالها در مصر نیست؟ بههیچوجه گمان نمیکنم حزب وفد یک بازیگر مهم سیاسی در مصر باشد. آنان شاید بتوانند درنهایت 10 تا 15 درصد از کرسیهای پارلمانی را از آنِ خود کنند بااینحال، هر کسی میداند آنان مستقل نیستند و تحت کنترل رهبری کنونی حاکم بر مصر قرار دارند. آنان فقط عروسکهای خیمهشببازی هستند که تحت نفوذ دولت کنونی قرار دارند. همین نظر را درباره کل لیبرالها نیز دارم، من فکر نمیکنم ما تاکنون یک قدرت لیبرال در مصر داشتهایم. تنها چهرههایی مانند برادعی بودهاند. شما در مصر میتوانید ببینید تمام سکولارها یا چپگرا هستند یا ناصریست بااینحال، بهسختی میتوانید چهرههای لیبرال را در عرصه سیاسی و اجتماعی بیابید. برادعی زمانی از مصر خارج شد که وقتش رسیده بود. زمانی که نظامیان به قدرت رسیدند، دیگر بسیار سخت میشد در عرصه سیاسی فعالیت کرد. من فکر میکنم برادعی بهخوبی میدانست اخوان که نماینده تهدید یک جریان مذهبی بود، میتوانست تهدیدی برای دستاوردهای انقلاب 25 ژانویه باشد و شاید سرنگونی آن خواستهای بهحق بود. بهنظرتان علت اصلی محبوبیتنداشتن لیبرالها میان مصریها چیست؟ جریانهای لیبرال تازهبرآمده ازجمله جنبش تمرد و جریان ششم آوریل، چه نقشی در آینده سیاسی مصر خواهند داشت؟ آنان در روزهای انقلاب توانستند نظر بسیاری را به سوی خود جلب کنند بااینحال، پس از آن محبوبیتشان کاهش یافت. دلایل اصلی این موضوع را در چه میدانید؟ همانگونه که پیشتر گفتم، جریان ششم آوریل یا جنبش تمرد، جنبشهای اعتراضی بزرگی بودند اما احزابی با برنامه و با پایگاه بهدرستی تعریفشده نبودند. لیبرالیسم در مصر ایدئولوژیای است که برای برخی از اعضای طبقه متوسط و روبهبالا تعریف شده است بااینحال، ریشه عمیقی در آن کشور ندارد. آن ایدئولوژیای که توانست در مصر اسلامگرایان را شکست دهد، ناسیونالیسم (ملیگرایی) و بهطور خاص ناصریسم بود که از نظر اقتدارگرایی مشابه اسلام سیاسی است و هیچگونه تصور لیبرالی از سیاست ندارد. ناصریسم هنوز هم مشروعترین ایدئولوژی در مصر است حتی در صورتی هم که ازهمگسیخته و نامنسجم باشد، بازهم تنها نیرویی است که میتواند حمایت گسترده طیفهای مختلف درون طبقه متوسط را به سوی خود جلب کند. احزاب چپگرا در انتخابات آینده مصر چه جایگاهی خواهند داشت. آیا قادر به کسب کرسی خواهند بود یا مانند گذشته در موضعی حاشیهای قرار خواهند گرفت؟ چرا چپگرایان قادر به جلب افکار عمومی اکثریت مصریها با شعار «عدالت اجتماعی» نیستند؟ احزاب چپ در مصر بسیار ضعیف هستند و من فکر نمیکنم آنان در انتخابات پیشِرو بتوانند نتیجه قابلقبولی را کسب کنند. بار دیگر تکرار میکنم ما نمیتوانیم انتظار داشته باشیم هیچ اپوزیسیون واقعی بتواند اقدام معناداری را در مصر انجام دهد، چراکه هماکنون فضای سیاسی در آن کشور بسته است. عدالت اجتماعی مفهومی دردسرساز در مصر بوده است، چراکه همانطور كه پیشتر اشاره کردم، در ذهن بسیاری از مصریها عدالت اجتماعی یادآور ناصریسم است و با آن گره خورده است که تجربه اقتدارگرایی بود بااینحال هنوز هم تنها مفهومی است که میتواند بسیاری از مصریها را به تحرک اجتماعی وادارد و کاری کند که آنان از این موضوع خرسند باشند. تا به امروز، ما یک قدرت چپگرا که توان سازماندهی و بسیج مردمی برای رسیدن به دموکراسی اجتماعی را داشته باشد، در صحنه سیاسی نداشتهایم. حمدین صباحی، سیاستمدار برجسته ناصریست مصری، در اولین انتخابات ریاستجمهوری برگزارشده در مصر جایگاه سوم را کسب کرد و توانست نظر جوانان حاشیهنشین مصری را به سوی خود جلب کند. او و جریانش «کفایه» به همراه سایر ناصریستها، در انتخابات آینده چه نقشی خواهند داشت؟ گمان میکنم دوران حمدین صباحی سپری شده است. واقعیت آن است که در انتخابات اخیر او فقط توانست سه درصد آرا را کسب کند این بدان معناست که کار او تمام شده است. امروز در مصر سیسی و ارتش آن کشور مدعی نمایندگی ناصریسم هستند. دیگر جایی برای بروز ناصریسم در جبهه اپوزیسیون باقی نمانده است. صحبتهایی درباره لزوم کنارگذاشتن سلفیها و کل احزاب اسلامگرا از انتخابات مطرح شده است. بهنظرتان دولت مصر قصد اجرای سناریو مشابه اخوان را برای سلفیها دارد؟ نقش سلفیها در انتخابات آینده مصر چه بود؟ آیا آنان حذفشدنی هستند و اینکه در جامعه مصر چه نقشی را ایفا میکنند؟ کارزاری علیه احزاب مذهبی در مصر بهطور خاص علیه حزب سلفی «النور» آغاز شده است بااینحال، من فکر نمیکنم این کارزار بتواند کاری از پیش ببرد. شاید ارتش از کارزار کنونی برای فشار علیه اسلامگرایان استفاده کند اما واقعیت، این است «النور» نقش مهمی علیه اخوان ایفا کرد و در آینده نیز به عنوان جریانی مهم باقی خواهد ماند. آیا موضوع اعدام مرسی و بدیع و سایر رهبران اخوانالمسلمین جدی خواهد بود یا آنکه تحت فشار افکار عمومی و جامعه بینالمللی، دولت مصر این حکم را اجرا نخواهد کرد؟ برگزاری محاکمات رهبران اخوان چه تأثیری بر نتیجه انتخابات خواهد گذاشت؟ من فکر نمیکنم این موضوعی جدی باشد. گمان میکنم رژیم در حال ارسال پیامهای بسیار سرسختانه خود به هر کسی در داخل و خارج از مصر است؛ پیامی که فحوای آن این است: به سرکوب اخوانالمسلمین و تروریسم تا پایان ادامه خواهیم داد بدون توجه به اینکه تا چه زمانی طول خواهد کشید. بااینحال، من فکر نمیکنم درنهایت رژیم به این هدف دست یابد. احتمال آن زیاد است که آنان تلاش کنند برخی از رهبران اخوانالمسلمین را بهزور به مصالحه با دولت وادار کنند. بااینحال، هنوز زمان آن مشخص نیست. وضعیت اخوانالمسلمین و شاخه سیاسی آن یعنی حزب آزادی و عدالت در انتخابات پیشِرو چگونه خواهد بود؟ آیا نمایندگان مستقل نزدیک به اخوان مانند دوران مبارک به مجلس راه خواهند یافت؟ آیا امکان فعالیت قانونی دوباره اخوان وجود خواهد داشت؟ طبق قانون، اخوانالمسلمین گروهی غیرقانونی قلمداد میشود و فعالیت آن ممنوع است. درحالحاضر، آن جمعیت یک سازمان تروریستی محسوب شده و هر فردی که وابسته به آن باشد، یا بازداشت یا از کشور اخراج میشود. در میانمدت هیچ تغییر خاصی ایجاد نخواهد شد اما سؤال اساسی در اینجا آن است آیا آن سازمان قادر به حفظ بقای خود خواهد بود. بهنظر میرسد آن جریان از درون دچار شکافی عمیق شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.