درباره تئاتر معاصر ایتالیا به بهانه نمایش «وقت ناهار»
عمق فاجعه به روایت ایرانی
آنتونیا شرکا
اخیرا شاهد اجرای نمایشی با عنوان وقت ناهار در تماشاخانه ایرانشهر بودیم که بر اساس متنی از یک نمایشنامهنویس جوان ایتالیایی جولیا لومبتزی ساخته شده که چند روزی هم به تهران سفر کرد تا اجرای ایرانی کارش را ببیند. در این نمایش چهار شخصیت حضور دارند: دومنیکو. پدر (با بازی تینو صالحی)، رزا/ مادر (نیایش بهمنیه که مترجم متن نیز هست)، سرهنگ/پدربزرگ (مجید نوروزی که این شخصیت در نسخه ایرانی جای مادربزرگ نمایشنامه اصلی را گرفته) و درنهایت دختر خانواده دیانا (غزل شجاعی). حضور دانشآموختگان جوان زبان که با ترجمه متون معاصر ایتالیایی امکان آشنایی مخاطب ایرانی را با تئاتر اینروزهای آن سرزمین فراهم میکنند، فرصتی است که نباید دستکم گرفت. این حرکت فایدهای دوجانبه دارد: نخست آنکه دریچهای جدید به روی تئاترروهای ایرانی باز میکند تا افقی غیر از کلاسیکهای معاصر- البته دیگر نهچندان- چون داریو فو را بشناسند. دوم آنکه برای نمایشنامهنویسان جوان ایتالیایی نیز این فرصت فراهم میشود تا بعدی جهانی به کارهایشان بدهند خصوصا در کشوری مانند ایران که بسیار در مرکز توجه است و البته هنوز تشخص و اصالت خود را در مقایسه با کشورهای اروپایی که تقریبا یکدست و شبیه به هم شدهاند، حفظ کرده است. نمونه دیگر اخیر آن دو نمایشنامه کمدی اثر ایتالو کنتی با ترجمه هدا عربشاهی چاپ نشر آوای کلار است که نمایشنامه «شش جای هشت» آن در خردادماه امسال در تماشاخانه بنفش خوانده شد. در هر دو متن شاهد تصویری انتقادی از جامعه و خانواده ایتالیای معاصر هستیم که در قالب طنز، نظم نوین دوران مابعد برلوسکونی را - که فرهنگی مادی و سطحی را در یک فضای رقابتی ناسالم بهلحاظ اخلاقی ترویج داد - به چالش میکشد. در شش جای هشت اعضای یک خانواده تازهبهدورانرسیده همه در تکاپو هستند ارث 52 میلیون دلاری پدری که هنوز در قید حیات است را بالا بکشند و او در پایان با بخشیدن آن به نوهای که هنوز به دنیا نیامده، همه را غافلگیر میکند؛ بهعنوان نمادی از امید به نسل آینده که شاید با آمدنش نظمی دگر را در این دنیای آلوده تعریف کند. در وقت ناهار هم با خانوادهای کوچک
سر و کار داریم که اعضای آن حتی پنج دقیقه هم نمیتوانند دور هم جمع شوند و با هم دیالوگ داشته باشند چراکه بهحدی مورد هجوم و تسلیم وسایل جدید ارتباط جمعی- تلفن، موبایل، شبکههای اجتماعی و... - هستند که گرچه همه در یک خانهاند اما هریک در دنیای خود سیر میکنند. پدر حتی از وظایف روزانه خود بهعنوان رئیس خانواده غافل شده و مادر هم، افسردهحال و سرخورده، گویی تسلیم این شرایط آشفته شده است. آن دو حتی کنترل خود را روی دختر نوجوان و سربههوایشان از دست دادهاند. در نمایشنامه ایتالیایی مادربزرگی حضور دارد که شاهد خاموش انحطاط نسل امروز است و اگر اجازه پیدا کند گاهی با سخنان قصار و معنیدار خود، یادشان میاندازد که در شرایطی در مرز فروپاشی قرار دارند. در نمایش ایرانی جای او را پدربزرگی نیمهافلیج - از بازماندگان جنگ دوم جهانی - گرفته با حضوری پررنگتر در داستان که بازی دراماتیک علی نوروزی آن را مؤثرتر کرده است. هنرمندی کارگردان و دراماتورژ متن در این بوده که با انتخاب یک رزمنده سابق، نهتنها تقابلی معنادارتر بین نسل آرمانی و دگرخواه قدیم با نسل بیآرمان و خودخواه جدید ایجاد کرده بلکه وجه اشتراکی را بین ایران و ایتالیا موردتأکید قرار داده که همان پیامدهای جنگ در جوامعی است که به دلیل رشد طبقه متوسط شهری و افزایش رفاه عمومی دیگر به یاد نمیآورند پدرانشان چه فداکاریهایی کردهاند تا این رفاه و امکانات فراهم شوند. شاید چون جنگ هشتساله ما در مقایسه با جنگ دوم جهانی فاصله زمانی کمتری با زمان حالمان دارد این تضاد برای ما بیشتر ملموس است تا برای آنها. علیایحال ویژگی دیگر بصری که کار را ایرانیتر کرده، انتخاب سفره به جای میز آشپزخانه بهعنوان وسیله اصلی صحنه است. بهاینترتیب، در نمایش ایرانی ایستایی و تکرار پوچ روزها، بهعنوان موتیف شاکله نمایش، مورد تأکید قرار میگیرد که در نمایشنامه نیست: سفرهای که - البته گویا قرار بوده با گذر زمان به صورت افقی باز شود و امتداد صحنه را بپیماید اما به دلایل استراتژیک حرکت خود را عمودی تا عمق صحنه میپیماید - در هر پاساژِ نمایش، کاسهبشقابها و دیسهای ماکارونی جدیدی را به خود میبیند درحالیکه پدربزرگ مدام از گرسنگی و بیمهری اطرافیانش گله دارد. رزا مادر خانواده وقتی مورد پرخاش همسر بیمسئولیت و سربههوایش قرار میگیرد، جلوی صحنه و با بازی عمیق و پردرد نیایش بهمنیه چنان از وضعی که در آن گرفتار آمده، داد سخن میگوید که تماشاگر را به عزا مینشاند. اما نقطهگذاری دیگر نمایش صدای تَرَکی است که سقف خانه برداشته است و هربار تهدیدکنندهتر از قبل میشود. این عناصر به نمایش رنگوبویی ایرانی داده که در متن اصلی غایب است. عمق تراژدی و اندوه و درماندگی، کسانی را به بیخیالی و سرخوشی کاذب (پدر)، کسانی را به اعتراضی کممایه (دختر)، کسانی را به تحمل و تسلیم (مادر)، کسانی را به پناهبردن به خاطرات گذشته (پدربزرگ) و کسانی را به تهمت و پرخاش (مادربزرگ حاضر پشت خط تلفن) سوق داده است. وضعیتی که برای ما که در این جامعه زندگی میکنیم، ملموس و آشناست. ضمن آنکه مسائلی که در متن ایتالیایی مطرح میشوند، از موضوعات مشترک بین جوامع امروز بشری است که با تماشای کار، احساس همدردی را در تماشاگر برمیانگیزد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.