مرور
جنون جنگ «تبصرهی 22» رمان معروف جوزف هِلِر، نویسنده آمریکایی، است که اخیرا با ترجمه احسان نوروزی از طرف نشر چشمه منتشر شده است. رمانی ضد جنگ که گرچه هلر مایه اصلی آن را از تجربه حضور خود بهعنوان سرباز در جنگ جهانی دوم گرفت اما به دلیل نوع نگاه او به مسئله، از جنگی خاص در زمانی مشخص فراتر رفت. «تبصرهي 22» اولین رمان جوزف هلر است و ماجرای آن در میدان جنگ و محیط نظامی میگذرد. این رمان در سال 1961 منتشر شد و دیری نگذشت که مورد توجه نسلی قرار گرفت که داشت علیه قدرت و مظاهر آن عصیان میکرد. نیما ملکمحمدی در مقدمهای که بر ترجمه فارسی این رمان نوشته، درباره اقبال به این رمان در دهه 60 و بهویژه همزمان با اوجگیری جنگ ویتنام مینویسد: «بهرغم اینکه در بریتانیا رمان هلر از همان نخستین هفتهی انتشار به صدر فهرست کتابهای پرفروش راه یافت، در امریکا یکی،دوسالی طول کشید تا تبصرهی 22 جای خود را میان خوانندگانش باز کند. با اوجگیری جنگ ویتنام و افزایش احساسات ضدجنگ، و همچنین برآمدن نسلی بیاعتماد به کلیهی مراجع و مظاهر قدرت طی دههی شصت که عمیقا با تصویر هلر از جنون جنگ و دستگاه نظامی- صنعتی حاکم احساس قرابت میکرد، تبصرهی 22 به اثری کالت درمیان این نسل مخالفخوان تبدیل شد. شاهکار هلر هرچند مبتنی بر تجربیاتش در جنگ جهانی دوم نوشته شده بود، اما چنان با روح زمانه در دههی پرماجرای شصت هماهنگ بود که شخصیتهای کتاب به خیابانها سرریز کردند». از تبصره 22 فیلمی هم به کارگردانی مایک نیکولز ساخته شده است. اینک قسمتی از این رمان: «آنشب دیروقت، جو گرسنه خواب دید که گربهی هاپل روی صورتش خوابیده و راه نفسش را بند آورده است و وقتی بیدار شد دید که گربهی هاپل واقعا روی صورتش خوابیده است. تقلایش هراسناک بود، آن زوزهی نافذ و غیرزمینی که تاریکی مهتابزده را از هم شکافت و چندین ثانیه بعد همچنان با انعکاس خود چون شوکی خردکننده به لرزشش ادامه داد. به دنبال آن سکوتی کرختکننده حاکم شد، و بعد سر و صدای جنجال از داخل چادر او بلند شد. یوساریان جزء اولین کسانی بود که رسید به چادر جوگرسنه. وقتی از در وارد شد، جوگرسنه تفنگش را آورده بود بیرون و داشت سعی میکرد بازویش را از دست هاپل آزاد کند تا به گربه شلیک کند، و گربه هم مدام داشت وحشیانه هیسهیس میکرد و بالا و پایین میپرید تا حواس جوگرسنه پرت شود و نتواند به طرف هاپل شلیک کند. هر دو آدم فقط لباسهای زیر ارتشیشان تنشان بود. لامپ بیحفاظ چراغ بالای سرشان که از سیمی شلوول آویزان بود دیوانهوار تاب میخورد و سایههای تاریک درهموبرهم مدام پیچ و تاب میخوردند و بالا و پایین میشدند، طوری که بهنظر میرسید کل چادر در حال تلوتلو خوردن است. یوساریان بهطور غریزی سعی کرد تعادلش را بازیابد و بعد با شیرجهای شگفتانگیز خودش را پرت کرد جلو و سه طرف دعوا را پیش روی خود نقش زمین کرد. در حالی از آن بلبشو بیرون آمد که در هر دستش پس گردن یک کدامشان بود- پس گردن جوگرسنه و پس گردن گربه. جوگرسنه و گربه وحشیانه به هم زل زده بودند. گربه با شرارت تمام سعی میکرد مدام به جوگرسنه هیسهیس کند و جوگرسنه هم سعی میکرد با مشت به گربه بکوبد». تبصرهی 22/ جوزف هلر/ ترجمه احسان نوروزی/ نشر چشمه
ترجمهای دیگر از بارون درختنشین «بارون درختنشین» از ایتالو کالوینو، ازجمله رمانهای ترجمه اخیرا منتشرشده در نشر چشمه است. این رمان را نخستینبار مهدی سحابی به فارسی ترجمه کرده بود و اکنون بار دیگر با ترجمه پرویز شهدی منتشر شده است. کالوینو نویسندهای است که نخستینبار بهمن محصص با ترجمه «ویکنت شقهشده»اش او را به مخاطب فارسیزبان شناساند. بعدها آثار بسیاری از او به فارسی ترجمه شد، ازجمله رمان «اگر شبی از شبهای زمستان مسافری» با ترجمه لیلی گلستان، «کلاغ آخر از همه میرسد» با ترجمه مشترک رضا قیصریه، اعظم رسولی و مژگان مهرگان و همین رمان «بارون درختنشین» با ترجمه مهدی سحابی که اینروزها ترجمه پرویز شهدی از آن به چاپ رسیده. چنانکه شهدی در مقدمه این ترجمه توضیح میدهد، این رمان بخشی از سهگانه «نیاکان ما»ی کالوینو است. دو بخش دیگر این سهگانه، یکی همان «ویکنت شقهشده» است که محصص ترجمه کرده بود و بعدها شهدی آن را بار دیگر و اینبار با عنوان «ویکنت دونیمشده» ترجمه کرد. بخش دیگر این سهگانه نیز «شوالیهی ناموجود» است که آن هم قبلا با ترجمه پرویز شهدی منتشر شده است. شهدی در مقدمه خود بر ترجمه «بارون درختنشین» درباره ترجمه دوباره این رمان و همچنین ترجمه دوباره «ویکنت شقهشده»، دلیل ترجمه دوباره اولی را درخواست ناشر برای یکدستشدن ترجمهها و دلیل ترجمه دومی را نایاببودن ترجمه محصص عنوان کرده است. کالوینو نویسندهای است که در آثارش با طنزی ظریف که به فانتزی میگراید، جهان، تاریخ و امور تثبیتشده را از منظری شکاک مینگرد. آنچه در پی میآید قسمتی است از «بارون درختنشین» به ترجمه پرویز شهدی: «کوزیمو روی درخت بلوطش باقی ماند. شاخهها که تکان میخوردند مانند پلهایی بودند که آن بالا، دور از زمین، کشیده شده باشند. نسیم ملایمی میوزید و خورشید از میان شاخ و برگها میدرخشید. برای دیدن کوزیمو، باید دستهامان را به شکل حباب چراغ درمیآوردیم و دور و بر صورتمان میگرفتیم. کوزیمو از آن بالا دنیا را سیر میکرد: همه چیز از آن بالا به شکل دیگری دیده میشد و این موضوع اولین وسیلهی تفریح و سرگرمیاش شده بود. خیابان باریک شنی چشمانداز دیگری داشت، پس از آن باغچهها، بوتههای ادریسی و کاملیا و میز فلزی توی باغ که هر وقت هوا خوب بود دور آن قهوه میخوردیم. آن دورها، شاخ و برگ درختها کمپشتتر بهنظر میرسید، جالیزها به شکل کشتزارهای کوچکی در آمده بود که دیوارهای سنگی، پلهوار، آنها را از هم جدا میکرد؛ دامنهی تپه را درختهای زیتون، به رنگی تیرهتر، پوشانده بود. پس از آن ده کوچک امبروزا دیده میشد با سقفهای سفالی رنگ و رو رفته یا با پوشش سنگ لوح؛ آن پایین، نوک دکلهای کشتیهایی را میشد دید که در بندر لنگر انداخته بودند. آن دورترها، دریا بود که از دامن افق بالا رفته بود، و قایق بادبانی کوچکی هم به کندی روی آن حرکت میکرد...». بارون درختنشین/ ایتالو کالوینو/ ترجمه پرویز شهدی/ نشر چشمه
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.