گزارشی از جلسه وضعیت نشر کتاب در دوره پساتحریم
تداوم وضع موجود کتاب
پیام حیدرقزوینی: وضعیت نشر کتاب در چند سال گذشته، مانند بسیاری از حوزههای دیگر، بحرانی بود و دستکم تا امروز هم این بحران ادامه دارد. عوامل مختلفی در بروز این بحران نقش داشتهاند، اما در این سالها بیش از همه بر نقش ممیزی تأکید شده است. اگرچه ممیزی تأثیر قابلتوجهی در بروز وضعیت فعلی نشر کتاب داشته، اما امروز انتشار کتاب در ایران با مسائل دیگری هم روبهروست و بهعبارتی دیگر ممیزی تنها مشکل انتشار کتاب در ایران نیست. سقوط تیراژ کتاب تا مرز پانصد نسخه یا حتی کمتر، و در مقابل رشد چشمگیر انتشار کتابهای فاقد کیفیت یا به بیان بهتر افزایش کتابسازی از نشانههای بحران فعلی نشر کتاب در ایران به شمار میروند. بیستودوم مهرماه نشستی از سوی مؤسسه مدیران فرهنگی تجربه روشن در خانه اندیشمندان برگزار شد که موضوع آن «وضع نشر در دوره پساتحریم» بود. در این نشست که بهصورت خصوصی برگزار شد، خسرو طالبزاده، مدیر این مؤسسه همراه عده دیگری از فعالان و پژوهشگران حوزه کتاب و علوم اجتماعی؛ جعفر همایی (مدیر نشر نی)، محمدجواد مظفر (مدیر نشر کویر)، احمد پورنجاتی، عبدالعلی رضایی، علياصغر سيدآبادي و محسن گودرزی حضور داشتند. در ادامه بخشهایی از این نشست را میخوانید. سقوط تیراژ بررسی وضعیت نشر در دوره پساتحریم، آنطور که خسرو طالبزاده در ابتدای جلسه توضیح داد، اولین جلسه از سلسله نشستهایی با موضوع فرهنگ در دوره پساتحریم است و قرار است جلسات دیگری نیز با محوریت دیگر حوزههای فرهنگی در قالب این سلسله جلسات برگزار شود. او درباره علت انتخاب این موضوع توسط مؤسسه مدیران فرهنگی تجربه روشن گفت: «در شورای علمی این مؤسسه به این ارزیابی رسیدیم که امروز با دوره جدیدی سروکار داریم که وضعیت پساتحریم نامیده میشود. در اینجا این پرسش مطرح است که آیا این دوره، دوران جدیدی است یا تداوم وضع موجود است با اندکی تغییر؟ تا امروز درباره حوزههای مختلفی در دوره پس از تحریم صحبت شده و حالا باید دید مقوله فرهنگ در دوره پساتحریم حامل چه معنایی است. در این سلسله جلسات قرار است به موضوعات مختلف فرهنگی مثل سینما، تئاتر، موسیقی و ... بپردازیم و اولین نشست از این جلسات هم به وضعیت نشر در این دوره میپردازد. به نظر میرسد در ذیل این عنوان باید به سه موضوع بپردازیم: اول، وضع موجود نشر کتاب یا همان وضع نشر در دوره تحریم. دوم، وضعیت نشر در دوره پساتحریم و سوم، پاسخ به این پرسش که چه راهکارهای احتمالی برای مدیریت نشر در این دوره وجود دارد تا بتوان بخشی از مشکلات نشر را مرتفع کرد. از سوی دیگر وقتی درباره نشر صحبت میکنیم دو موضوع کلی قابل تفکیک هستند؛ یکی وضعیت تولید کتاب که بنگاههای اقتصادی نشر با آن مواجه هستند و دیگری وضعیت مصرف یا تقاضای کتاب که با خوانندگان سروکار دارد. در هر دوی این موارد باید بتوانیم وضع موجود و آینده را تصویر کنیم. من به عنوان مقدمه بحث، برای اینکه مباحث از حالت انتزاعی بیرون بیاید آماری ارائه میدهم تا تصویر اولیهای از وضع فرهنگ و نشر در دوره تحریم داشته باشیم. گزارشی در دست است که در آن نشر کتاب را بین سالهای 1385 تا 1392 از چند جنبه مقایسه کرده است، برای مثال در سال 1385 تعداد عناوین کل کتابهای منتشرشده پنجاهوسه هزار و هفتصدوسیزده عنوان بوده و این رقم تا سال 90 هرساله با افزایش روبهرو بوده است. اما در سال 92 این فاکتور در مقایسه با سال 90 کاهش مییابد. این در حالی است که تیراژ کل کتاب در این سالها همواره با کاهش روبهرو بوده، بهطوریکه تیراژ 229 میلیونی در سال 85، به عدد 157 میلیون در سال 92 میرسد. در سال 85 بهای متوسط کتاب 1500 تومان بوده، در سال 86 به 1800 تومان میرسد و در سال 88 به 2800 تومان، و در سال 90 بهای متوسط کتاب 3700 تومان میشود و نهایتا در سال 92 به 7400 تومان میرسد. مشخص است که در این سالها از تیراژ کتاب در حوزه کتابهای عمومی کاسته شده و الان به تیراژهای دویست یا سیصد نسخه هم رسیدهایم. در این وضعیت حوزه نشر، صنایع و بنگاههای حولوحوش نشر هم تحتتأثیر قرار گرفتهاند. پیشبینی وضعیت آینده نشر در دوره پساتحریم دشوار است اما نمیتوان گفت مواد اولیه نشر و تولید کتاب ارزان میشود اما میتوان به این مسئله امیدوار بود که نشر از این نظر ثبات پیدا میکند؛ یعنی احتمال دارد که تولید در حوزه نشر سروسامان پیدا کند. اما در سویه مصرف یا تقاضا به نظر نمیرسد که در یکی، دو سال آینده تغییرات عمدهای رخ دهد». حوزه نشر و ساحت سیاست محمدجواد مظفر نیز به شرایط کنونی نشر پرداخت و به تأثیر سیاست در نشر تأکید کرد: «متأسفانه یا خوشبختانه از هر طرف که به موضوع بحث امروز بپردازیم باز به عالم سیاست بازمیگردیم. ساحت نشر بهگونهای است که کاملا با عالم سیاست گره میخورد. نشر ما دچار سرنوشت محتومی است و ما با جسمی لاغر و ضعیف روبهروییم که در آن پول و گردش مالی بسیار اندک است و در مقایسه با بسیاری از فعالیتهای اقتصادی خیلی کمجان است. در تمام صد سال گذشته میزان ارتباط مردم با خواندن و علاقهمندی آنها به کتاب و مطبوعات ارتباط مستقیمی با سرزندگی سیاسی داشته است. با اوج سرزندگی سیاسی مطالعه کتاب و نشریات رونق پیدا کرده و با ازبینرفتن نشاط سیاسی مردم با کتاب و نشریات قهر کردهاند. آخرین دوران رونق در سالهای 76 تا 79 بود که در این مدت آدمهای زیادی هر روز با چند روزنامه به خانه میرفتند. اما در سالهای بعد از آن افت ماجرا شروع شد و بسیاری از آن آدمها امروز حتی یک روزنامه هم نمیخوانند. این موضوع دقیقا در مورد کتاب هم صادق است. از این جهت به نظر من وضعیت نشر هیچ ارتباطی با مسئله تحریم و پساتحریم ندارد. زبان فارسی، زبان محدودی است و در تمام این سالها هم ثابت شده که ما حرفی برای گفتن در دنیا نداشتهایم که کسی بهدنبال ترجمه آثار ما باشد. بحث اقتصاد نشر ربط چندانی به فضای جهانی هم ندارد و ما در کل صادرکننده کتاب نبوده و نیستیم و از این نظر در شرایط بعد از تحریم هم اتفاقی از این حیث نمیافتد. جامعه ایران در حال حاضر جامعه تماشاچی است، الان حدود دو، سه سال است که این جامعه سر جای خود ایستاده و حرکت نمیکند. همه فقط نگاه میکنند و میپرسند چه میشود؟ این جامعه تماشاچی بهدلیل همین موقعیت ایستاییاش نیازی به خواندن و دانستن احساس نمیکند. در این سالها گسترش فضای مجازی نیز تأثیر منفی بر کتابخوانی داشته است. در تمام دنیا در شرایط رکود نرخ بهره کاهش مییابد، اما در ایران همراه با رکود نرخ بهره به بالاترین رقمش میرسد. این چه شکلی از اقتصاد است؟ حال پرسش این است که برای نشر در دوره پس از تحریم چه اتفاقی میافتد؟ در کشوری مثل ما با این وضعیت پیشبینی بسیار دشوار است. اما یک چیز میتوان گفت و آن اینکه اگر در سالهای آینده وضع معیشتی بهتر شود و مردم کمی احساس آرامش کنند، بخش کمی از پول آنها به حوزه فرهنگ و کتاب میآید. جز این مورد، سایر عوامل نشر مربوط به عوامل داخلی ما هستند. اگر همراه با دوره پس از تحریم سرزندگی سیاسی و اجتماعی هم حاصل شود ما شرایط دیگری در نشر خواهیم داشت و اگر این اتفاق نیفتد وضعیت پساتحریم ارتباطی با نشر کتاب پیدا نمیکند. معایب دخالت دولت و پیوستن به کپیرایت جعفر همایی با نگاهی امیدوارانهتر درباره آینده نشر کتاب صحبت کرد و البته پیوستن احتمالی ایران به کپیرایت را خطر حوزه نشر در آینده دانست: «در این سالها تعداد ناشران و عناوین سالانه کتاب رشد چشمگیری داشته و این مسئله باعث شده تا کتابهای زیادی به بازار عرضه شود و بازار را دچار کتابزدگی کند. نمیتوان به آمارهایی که وزارت ارشاد یا دولت در حوزه نشر و کتاب میدهد اعتماد کرد؛ چون مثلا بخش زیادی از کتابهایی که امروز منتشر میشوند کتابسازیاند و بهلحاظ کیفی اصلا قابل بحث نیستند. هرچه دخالت دولت در حوزه نشر کمتر شود وضعیت انتشار کتاب بهبود پیدا میکند. من فکر میکنم حداقل آینده بدتر از این نمیشود. اما یک خطر در آینده وجود دارد؛ اینکه ما به کپیرایت بپیوندیم که اگر این اتفاق بیفتد نشر بهشدت دولتیتر خواهد شد و این مسئله توازن را در حوزه نشر شدیدا بر هم میزند. بهطور کلی من خیلی نگران وضعیت نشر در آینده نیستم». تشدید بحران نشر دکتر عبدالعلی رضایی وضعیت پساتحریم نشر را بحرانیتر از وضعیت قبلی دانست و دو دلیل اصلی برای این اتفاق ذکر کرد: «تحریم مسئلهای است که از خارج تحمیل شده و آن بخشی از اقتصاد نشر که به خارج مربوط بود ممکن است در شرایط بعد از تحریم تحتتأثیر قرار بگیرد. اما طرف تقاضا چندان ربطی به عوامل خارجی مسئله تحریم ندارد. پس بهعبارتی بخش غالب نشر ربط چندانی به تحریم ندارد، بااینحال تحریم دو تأثیر عمده میتواند داشته باشد؛ یکی تأثیر بر روی نرخ ارز و تجارت مواد اولیه صنعت نشر و دیگری تأثیری که مربوط میشود به تکنولوژی جدید که رقیب کتاب کاغذی است. باید دید برداشتهشدن تحریمها تا چه میزان باعث گسترش این نوع تکنولوژیها میشود. با توجه به وضعیت فعلی میتوان گفت در هر دو مورد وضعیت پساتحریم تأثیر مثبتی بر صنعت نشر نخواهد داشت. تکنولوژیهای جدید باعث شدهاند که تقریبا در همه جای دنیا شکل کاغذی کتاب و نشریات با افت تیراژ مواجه شوند و سهم کتاب کاغذی بهطور نسبی در همه جای دنیا کم شده است. از این نظر این مسئله یک تغییر ساختاری است که در همه جای دنیا اتفاق افتاده است. به این خاطر صنعت نشر باید به انتشار مجازی فکر کند. این چالشی است که به صنعت نشر در وضعیت پساتحریم کمکی نخواهد کرد، بلکه میتواند وضع آن را بدتر کند. دوم اینکه اتفاقاتی در یک دهه گذشته در حوزه اقتصاد افتاده که امروز در حوزه نشر میبینیم مجموع تیراژ کتاب حدود بیستوپنج درصد کم شده و بهای متوسط یک جلد کتاب پانصد درصد زیاد شده است. امروز اگر یک کتاب خوب در تیراژ هزار یا نهایتا هزاروپانصد نسخه چاپ شود اتفاق خیلی خوبی تلقی میشود. در این مقیاس به لحاظ تولید، شرایط برای هیچ یک از طرفهای درگیر نشر کتاب کاری اقتصادی نیست. این مورد هم در دوران پساتحریم، اگر مسائل دیگر دچار تغییر نشوند، بهتر نخواهد شد و در بهترین وضعیت میتواند در همان نقطهای که قرار دارد بماند. از گذشته، مثلا از دهه شصت به این سو سهم کتاب در سبد خانوار همیشه کمتر از یک درصد بوده است. امروز بهطور متوسط برای بخش بزرگی از جمعیت، قدرت خرید کمتر شده و بنابراین همین سهم متوسطی که خرج کتاب میشود نیز کمتر خواهد شد. وقتی این فاکتورهای اقتصادی را کنار هم بگذاریم میبینیم ما با شرایطی مواجهیم که نیروی نخبه جدیدی جذب این حوزه نمیشود. نویسندگان کتابهای باکیفیت و پرفروش امروزی را اگر با نویسندگان بیست سال پیش مقایسه کنیم، میبینیم که بهاصطلاح دست زیاد شده، اما از تعداد آدمهای نخبه کاسته شده. این نشانه این است که وقتی در یک صنعت بازده، چه به لحاظ پرستیژ اجتماعی و چه به لحاظ اقتصادی، اندک است؛ بنابراین نیروی انسانی باکیفیت از این حوزه خارج میشود و این ماجرا باعث کاهش خلاقیت و نوآوری میشود و همین به فروش آسیب میزند. پس یک زنجیره معیوبی در صنعت نشر وجود دارد. نشانه دیگرِ کاهش نیروی نخبه این است که هم نسبت تألیف به ترجمه در سالهای گذشته کم شده و هم نسبت چاپ اول به تجدیدچاپ. پس فقط تیراژ کم نشده، بلکه هرجا با مسائل کیفی سروکار داریم کیفیت دچار افت شده است.» تأثیرنداشتن رفع تحریمها در وضعیت نشر محسن گودرزي نيز گفت: «وضعیتی که امروز برای کتاب ترسیم میکنیم مختص به کتاب نیست و همه محصولات فرهنگی همین وضعیت را دارند. ما درحالحاضر یک حوزه فرهنگ رسمی داریم و یک حوزه فرهنگ غیررسمی که این دو از هم دورند و ارتباط ناچیزی بینشان وجود دارد. این پولاریزهشدن باعث میشود که تولیدات حوزه رسمی یا تولیداتی که تصور میشود تحت نظارت حوزه رسمی بیرون آمدهاند اعتبار بخش دیگر را جلب نکنند. مسئله دیگر جزیرهایشدن آگاهی است. امروز کسی که در حوزه سینما کار میکند احساس میکند که به کتاب نیازی ندارد و کسی که در حوزه موسیقی کار میکند فیلم نمیبیند و بهعبارتی درهای این حوزهها به روی هم بسته شدهاند. در نشر با حوزهای سروکار داریم که لاغر است، اعتبار در آن کم است و بهلحاظ اقتصادی هم محدود است. نتیجه این وضعیت تنشهایی است که بین کنشگران این حوزهها وجود دارد. این تضادها و تنشها اعتبار اهل فرهنگ را کم میکند. بارها دیدهایم که کنشگران سینما، تئاتر، کتاب و... با یکدیگر مشکل دارند و با هم درگیرند. بحث دیگر ماجرا، مسئله اقتصادی است. امروز طبق آماری که منتشر میشود، چهل درصد جمعیت خانوارهای ما زیر خط فقر هستند و نیازهای اولیهشان تأمین نمیشود. در چنین شرایطی انتظار نمیرود که افراد هزینه و وقت خودشان را صرف کتاب کنند یا براساس گزارش مرکز پژوهشها بیکاری تحصیلکردگان در طول شش سال آینده با فرض نرخ رشد پنج درصد چیزی نزدیک به چهار میلیون خواهد بود. این چهار میلیون بیکار که از گردونه حذف میشوند نه تمایلی به مطالعه دارند و نه انگیزهای. به نظر میرسد که این فرایندها هریک بهشکلی در مسئله کتاب و نشر تأثیر میگذارد. پس بهطور خلاصه در حوزه فرهنگ جزیرهایشدن و پولاریزهشدن و در حوزه اقتصادی گسترش فقر و افزایش بیکاری عملا بر سطح تولیدات کتاب و دیگر محصولات فرهنگی اثر میگذارد. به نظر نمیرسد وضعیت پساتحریم بتواند در این دو حوزه تغییر عمدهای ایجاد کند.» سیاستهای کلان فرهنگی و بحران نشر احمد پورنجاتی در ابتدای صحبتهایش تأکید داشت که تنها به عنوان مصرفکننده کتاب نظراتش را درباره وضعیت فعلی نشر میگوید: «من هنوز درک نکردم که خطکشی پیشاتحریم و پساتحریم دستکم در حوزههای لطیف فرهنگ و هنر یعنی چه؟ رفع تحریم شاید بهشکل ثانوی اثراتی در این حوزهها داشته باشد و هم بهلحاظ سیاسی و هم اقتصادی بتوان نوعی مرزبندی قایل شد، اما بهطور اصولی دوره قبل از جنگ جهانی دوم و بعد از آن یا دوره قبل از قاجار و بعد از آن قابل فهم است، اما من دوره پیشاتحریم و پساتحریم را در وضعیت کنونی هنوز نتوانستهام برای خودم تبیین کنم. اگر این مرزبندی وجود داشت اینگونه بود که در وضعیت پساتحریم در حوزههای فرهنگ و هنر و بهخصوص در حوزههای ادبیات و اندیشه و علوم اجتماعی باید گشایشی رخ میداد که من به عنوان مصرفکننده احساس میکنم که قرار نیست در چارچوب یک ساختار سانترالیستی مدیریتشده این اتفاق بیفتد اگر عکس این گشایش رخ ندهد. به عوامل وضعیت فعلی کتاب هم اشارههایی شد. اما باید توجه کرد که در دورههای پیشین هم جامعه تولیدکننده کتاب محدود بود و مصرفکنندگان هم جمعیت محدودی بودند. البته امروز از عمق تولیدات کاسته شده و کتابهای دمدستی افزایش پیدا کردهاند، ولی در آن دوره هم اینطور نبود که همه مردم ایران کتابخوان باشند. پس باید گفت در حوزه کتاب وضع موجود، سالیان سال است که وضع موجود است و تغییر و تحول بنیادی از این نظر چه در جامعه تولیدکننده و چه در جامعه مصرفکننده اتفاق نیفتاده است. هرچند موارد استثنایی در این بین وجود دارد. نکته دیگر این است که ما به هر حوزهای که نگاه کنیم رد سیاست را میبینیم. از این منظر در بررسی وضعیت کلی جامعه باید یک اولویتبندی انجام داد که مثلا اولویت با مسائل اقتصادی و معیشتی است یا با مسائل فرهنگی و افزایش آگاهی و دانایی مردم یا مواردی دیگر. به نظر من در این جلسات باید عوامل مهمتری را مدنظر قرار دهیم. برداشت من این است که تغییر مهمی در نظام ارزشی جامعه اتفاق افتاده و باید علتهای اصلی آن را پیدا کرد. امروز اگر کسی زندگیاش را با گوگل اداره کند میتواند با همان پرستیژ کسی که مدام در حال مطالعه است کارش را پیش ببرد. به همین دلیل نوعی غلطاندازی بهصورت نهادینه در این حوزه در جامعه پذیرفته شده. وقتی یک نفر میتواند دوپینگی تحصیل کند و دوپینگی مسئولیت بپذیرد، در شرایطی که حتی نمیتواند واژهها را درست تلفظ کند، رفرنس میدهد. من فکر میکنم مسئله اصلی همین تغییر نظام ارزشی است و اگر بخواهم تقسیم تقصیر کنم نقش مدیران را از گذشته تا امروز پررنگتر میدانم و معتقدم عوامل دیگر تابعی از این علت اصلی هستند. نقش ممیزی و سانسور را با همه اهمیتی که دارد، نقش ثانویهای میدانم و سیاستهای کلانی را که برای عرصه فرهنگ و هنر تدبیر میشوند، علت اصلی قلمداد میکنم. همین حالا و در همین شرایط هم این اتفاق میافتد. چندی پیش مسئولین دولت آقای روحانی جلسهای ترتیب داده بودند که از من هم دعوت شده بود و بحث هم درباره مهندسی فرهنگی بود. من در آن جلسه دیدم نگاهی بر حوزه فرهنگ و هنر سایه افکنده که بسیار خطرناکتر از خود ممیزی است. اگر ممیزی به جزئیات نظر دارد، این نگاه درباره کهکشان ماجرا تصمیم میگیرد. من به عنوان مصرفکننده و خواننده کتاب احساس میکنم که اتفاق متفاوتی در دوره پساتحریم در حوزه نشر نخواهد افتاد. رانتي براي ترجمه علیاصغر سیدآبادی نیز از اتفاقات مثبت نشر پس از تحریمها گفت. او معتقد است ایرانیان خارج از کشور هرگز کتابخوان نبودهاند و بههمیندلیل رفع تحریمها اثر چندانی بر فروش کتاب ندارد، گرچه تا حدی به صادرات کمک میکند و البته بر فروش کتاب از طریق سایت آمازون و کیفیت بخش بینالملل نمایشگاه کتاب نیز بیتأثیر نیست. سیدآبادی نپیوستن ایران به کپیرایت را رانتی به ترجمه خواند. او با دفاع از پیوستن به کپیرایت گفت که در همه کشورهای غربی عضو کپیرایت، سهم مترجم 4 یا 5 درصد است اما در ایران مترجمان 10 یا 12 درصد یا بیشتر میگیرند که این امر موجب شده مترجمان نسبت به مؤلفان شأن بیشتری داشته باشند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.