فقری که ما نمی‌شناسیم

در سوره‌های مختلف قرآن کمک به نیازمندان و فقرا مورد توجه قرار گرفته است. در مقالات دانشگاهی که به بررسی دیدگاه فقر در اسلام و نهج‌البلاغه پرداخته شده آیه‌های 25 سوره فاطر آیه‌های 25.273 و 268 سوره بقره آیه‌های هفتم و هشتم سوره ضحی، آیه پنجم سوره قصص، آیه 41 سوره روم و حکمت‌های 328، 319، 163 و خطبه 225 نهج‌البلاغه را به‌عنوان مصداق‌های کلمه «فقر» اعلام کرده‌اند. هرچند در کمال تعجب معنای لغوی فقر دلالت بر فراخی و گشودگی در چیزی مانند عضو بدن دارد، اما فقیر به کسی گفته می‌شود که ستون فقرات پشتش به وسیله ذلت و بیچارگی شکسته است. فقیر در نزد عرب به معنی محتاج است. اما نکته‌ای که بسیاری مواقع فراموش می‌کنیم این است که تنها به فقر از منظر نیاز مادی و رفع حوائج پرداخته نمی‌شود، بلکه فقر را مذموم می‌داند و تأکید دارد که می‌تواند سرآغاز فقرهای دیگر و زمینه‌ساز آسیب‌های دیگر روحی باشد. هرچند در مواردی از آیه‌های قرآن فقر به‌عنوان نیازهای مادی است اما نباید فراموش کنیم دعای پیامبر(ص) این‌چنین است: «خدایا مرا به واسطه فقر به خودت غنی گردان و مرا به واسطه استغنای از خودت فقیر مگردان». در قرآن کریم بارها از فقر به‌عنوان عامل منفی در زندگی انسان یاد شده است و از همه مهم‌تر اینکه فقر فکری را هم سبب گمراهی می‌داند. همچنین ضدارزش‌بودن فقر چون سبب مسائل دیگر می‌شود را هم تذمیم کرده است. حتی حضرت‌علی(ع) هم فرموده است: «خدایا آبرویم را با بی‌نیازی نگه‌دار و با تنگدستی شخصیت مرا لکه‌دار مفرما» و در جایی دیگر تأکید کرده‌اند: «فقر، مرگی بزرگ است». و تشریح کرده‌اند: «هرکس به فقر مبتلا گردد به چهار خصلت گرفتار شود: ضعف تعیین، نقصان عقل، سستی دین و کم‌حیایی. پس باید از فقر به خدا پناه برد». و عجیب‌تر آنکه خداوند در آیه 28 سوره توبه می‌فرماید: «اگر از فقر می‌ترسید، خداوند آن را به‌زودی برطرف نموده و شما را غنی می‌سازد». وقتی قرآن و متون اسلامی را مطالعه می‌کنیم دلایل زیادی برای بدی و مصیبت فقر پیدا می‌کنیم. اینکه بزرگان دین تأکید کرده‌اند نیازمندان را دریابید از همین‌روست که فقر می‌تواند سرچشمه فجایع دیگر باشد؛ سرچشمه فراموشی حیا و حرمت به خود، سرچشمه رفتن به سراغ نیازهای فرهنگی، سرچشمه گریز از آنچه فکر و اندیشه را تعالی بخشد. یکی از نکته‌هایی که همواره شنیده‌ایم این بود که اگر همسایه‌ات سر گرسنه زمین بگذارد، مسلمان نیستید. هرچند در روزگار کنونی و با تبلیغات کلیشه‌ای سیما این باور به مخاطب القا می‌شود که اسلام تنها فقر را از زاویه جسم و مادی می‌داند. اما توجه به این نکته که فقر فرهنگی نیز از نکته‌های مهمی است که از همان ابتدا در قرآن به آن توجه شده، روبه‌رو‌شدن با این مسئله از زاویه‌ای دیگر است. در فرهنگ ما همواره کمک به همنوع به صورت مخفیانه و با آبرو بوده است. حضرت‌علی(ع) و بسیاری از خیران واقعی همواره سعی داشته‌اند ناشناس باقی بمانند شاید هم درنهایت این شیوه‌ای که بسیاری در پیش گرفته‌اند، بتواند نیاز انسان‌ها را کمی برطرف کند تا بتوانیم به مرحله دیگر برطرف‌کردن نیاز فرهنگی گام برداریم؛ همان مرحله‌ای که قرآن و متون اسلامی ما بارها به آن اشاره کرده‌اند.