بازی زبان و وجود
رضا داوری در نشست یادروز حافظ: فلسفه و شعر دو راه و دو امرند. هر دو تفکرند و هر دو به هم بستهاند. شاعران کمتر به فلسفه رغبت داشتهاند اما من فیلسوفی را نمیبینم که به شعر رغبت نداشته باشد. شاعران میتوانند به فلسفه توجه نداشته باشند، چنانچه حافظ که شاگرد صاحب دیوان بوده، شرح مواقف میخوانده، شاید چنانکه میگویند مذاق اشعری در مدرسهای که درس میخوانده، رواج داشته، اما کمتر به فلسفه علاقهمند بوده، البته او اطلاعات فلسفی داشت. در واقع حافظ متفکر بوده، اما فیلسوف نبوده است. ما از زندگی سعدی و حافظ موارد زیادی نمیدانیم، اما آنچه محرز است این است که حافظ دانشمند هم بوده است. من کم شاعری را میشناسم که در شعرش فلسفه باشد. شاید عرفان غیر از این باشد. ما شاعرانِ عارف داریم که شعر عرفانی میگویند، اما شعرشان عرفان نظری را مطرح نمیکند؛ بلکه شعرشان تجلیگاه حالات عارفانهشان است. فیلسوف بحث مفهومی میکند و اهل بحث است. چند شاعر ما این هنر را داشتند که به فلسفه رغبت نشان دهند و آن را در آثارشان بیاورند؟ ناصرخسرو، خاقانی و اقبال لاهوری از جمله شاعرانیاند که گرایش به فلسفه دارند. شعر، ما را دگرگون میکند، ولی چیزی به ما نمیافزاید. شعر معجزه بازی زبان و وجود است. وقتی میپرسیم آیا حافظ اهل فلسفه است یا نیست؟ نظر فلسفی دارد یا ندارد؟ دانشجوی فلسفهای مثل من، باید شعرهایی را در نظر بیاورد که بوی فلسفه بدهد. فلسفه تفکری است که از دوهزارو ۵۰۰ سال پیش تا به امروز تفکر غالب بوده است و بنایش نیز از همان اول آن بوده که تفکر اول باشد. اما لزومی ندارد شاعر حتما فیلسوف باشد. فلاسفه نکتههای مختلفی درباره شعر گفتهاند اما موضوع واحدی را بیان نکردهاند و نمیکنند. ارسطو سخنان گوناگونی درباره شعر دارد و به این موضوع میپردازد که شعر چیست. او پنج قیاس کرد و پنج مثال آورد و پنج کتاب نوشت. در تقسیمبندی ارسطو پنج زبان داریم که عبارتند از سفسطه، خطابه، جدل، برهان و شعر. زبان فلسفه برهان؛ زبان علم، جدل؛ زبان سیاست، اقناع، تبلیغ و ترویج، خطابه؛ زبان ظاهربینی، سفسطه و زبان شعر، زبان مخیلات است. از اینرو نمیتوان برای مخیلات تعبیر مشخصی داشت. در عین حال فیلسوفی را ندیدهام که به شعر رغبت نداشته باشد. از دیگر سو شاعری که فلسفه بداند فیلسوفانه شعر میگوید. اغلب شاعرانی هم که به فلسفه روی میآورند، نظرشان سلبی است و آنچه را بیان میکنند که فلسفه نفی میکند. در شعر شاعر مقصودی را بیان نمیکند. شاعر به نخستین نکتهای که فکر میکند آن را به نظم میآورد. اگر چنین نبود شاعران به هیچوجه نمیتوانستند مدح بگویند. شاعرانی مانند حافظ توانایی این را دارند که هر چیزی را شعر کنند و بسرایند. شعر حافظ صورت و معنای یکسانی دارد. یعنی درون و بیرونش یکی است و با تأمل بر آن هربار میتوان مفاهیم جدیدی را از آن استخراج کرد. در شعر او مانند هر شعر مستحکم دیگری نمیتوان الفاظ را از یکدیگر جدا کرد. لفظ در جای خودش در شعر نشسته و بنابراین مخاطب نیز نمیتواند صورت و معنا را از یکدیگر جدا کند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.