تداوم نگاه استراتژیک روسیه
آزاد حاجیآقایی
در روزهای اخیر جنگ داخلی سوریه با مداخله مستقیم روسیه گام در مرحله نوینی گذاشته است که ازیکسو یادآور رؤیاهای «پتر کبیر» مبنی بر دستیابی روسیه به آبهای گرم است و ازسویدیگر یادآور مواجهه مهیب دو ابرقدرت در خلال جنگ سرد. با وجود آنکه میتوان مرحله جدید این جنگ را در سطوح مختلف و از نگاه منافع ملی کشورهای درگیر بازخوانی کرد اما شاید نگاهی اجمالی- تاریخی به رویکرد روسیه در خاورمیانه مدخلی برای بازخوانی اهداف این کشور در گستره خاورمیانه به شمار برود. شاید انعقاد معاهده «سایکس-پیکو» مهیاکننده زمینهای برای این بازخوانی باشد که امضای آن به قبل از جنگ اول جهانی و زمان تصدی «سرگئی سازانوف» بر وزارت امور خارجه تزاری روسیه بازمیگردد. درواقع سازانوف سومین امضاکننده معاهده سایکس-پیکو در سال 1916 با انگلستان و فرانسه بود. این معاهده در راستای تقسیم مناطق تحت کنترل امپراتوری عثمانی بود که در آن زمان نفسهای آخر را میکشید. سازانوف در یکی از نامههای ارسالی خود از سنپترزبورگ به سفارتخانههای بریتانیا و فرانسه مینویسد که کشور متبوعش آرزوی کنترل بر استانبول و نیز ایجاد منطقه قیمومیتی را در مناطق ارمنی و کُردنشین جنوب شرقی آناتولی دارد. درواقع روسیه در آن زمان توانست آنچه را که خواهان آن بود کسب کند. با افشای مفاد و خواستههای روسیه در این معاهده محرمانه توسط لنین و تروتسکی، تا دوره بعد از انقلاب کمونیستی شوروی این معاهده بهعنوان معاهده سازانوف- سایکس-پیکو خوانده میشد؛ در دوره بعدی، تاریخنگاری عصر استالینیستی نام سازانوف را از این معاهده حذف کرد؛ چراکه یکی از ابزارهای توطئه امپریالیستی خوانده میشد. درمقابل آنچه مد نظر فرانسه و انگلستان بود تقسیم نواحی شرقی امپراتوری عثمانی بر مبنای حوزههای نفتی بود و کردها و یهودیان بهعنوان یک اقلیت قومی- مذهبی در این معاهده-که میتوانستند مشکلات آتی را در حوزه سیاسی به وجود آورند- در نظر گرفته نشده بودند. این معاهده که در همان زمان نیز به علت استراتژیهای رقیب سه کشور یادشده دچار مشکلات فراوانی بود، با پایان جنگ اول جهانی عملا به کنج معاهدات فراموششده قدرتهای جهانی سپرده شد. با شروع جنگ سرد و تحولات جهان عرب، سوریه همچنان بهعنوان یکی از اقمار اتحاد جماهیر شوروی در خاورمیانه تداوم حضور خود را حفظ کرد. در سال 1971 نیز سوریه و شوروی با انعقاد معاهدهای مبنی بر ایجاد پایگاه دریایی شوروی در طرطوس این تداوم نفوذ و قدرت را حفظ کردند. ورود آمریکا به عراق و تغییر موازنه قوا در خاورمیانه، ظهور گروههای سلفی- اسلامگرا و همگامی کشورهای ترکیه و حوزه خلیج فارس با گروههایی ازیندست و سرانجام بازیگران جدید منطقهای که بازنمود «کنسرت»های جدید در منطقه خاورمیانه بود راه را برای حفظ و احیای موقعیت ازدسترفته روسیه گشود. شروع جنگ داخلی سوریه در سال 2011 و کمرنگشدن کنترل بشار اسد بر این کشور که به تهدید سقوط شهرهای اصلی آن منجر شد به روسیه این امکان را داد تا با مد نظر قراردادن حفظ و اعاده قدرت خود در مقابل آمریکا و خواست حفظ پایگاه سنتی خود در مدیترانه و سرتاسر خاورمیانه جبهه جدیدی را بازگشایی کند که یادآور تقابل شدید این کشور با آمریکاست. تجهیز پایگاه دریایی طرطوس با نیروی هوایی را که پیشدرآمد ورود مستقیم روسیه به این جنگ بود باید در این چارچوب کلان ارزیابی کرد. این امر در حالی اتفاق افتاد که در آغاز بحران سوریه تحلیلگران غربی به اشتباه بر این باور بودند که حمایت پوتین در ارتباط با حفظ منافع روسیه در سوریه مبتنی بر ایجاد و استقرار یک نیروی دریایی کوچک در «طرطوس» و یک بازار کوچک اسلحه قرار دارد. با این حال وجود چنین منافعی را باید در حاشیه استراتژی کلان روسیه و نگاه ژئواستراتژیک پوتین بازخوانی کرد. درحالیکه قطر، عربستان سعودی و ترکیه همگی در مواجهه با اسد نقشی عمده ایفا میکنند، روسیه، غرب و بهویژه آمریکا را بهعنوان محرک نوع رفتار این کشورها میبیند. این رویکرد روسیه را در زمانبندی مداخله در سوریه نیز میتوان بازخوانی کرد. دخالت روسیه هنگامی روی داد که نیروهای بشار اسد تا اندازهای در تثبیت مواضع خود در غرب سوریه موفقیت کسب کرده بودند و اسد نیز توانسته بود در ماه سپتامبر یکپارچگی نیروها را در خطوط مقدم مجددا تثبیت کند. روسیه در برهه کنونی بر این باور است که آمریکا با استفاده از نیروهای کُرد و نیروهای میانهرو اپوزیسیون در نزدیکی «رقه» پایتخت داعش، بیشتر خواهان تشدید حملات خود علیه داعش بوده و احتمال میرود چنین اقداماتی نیز با موفقیت کوتاهمدت مواجه نشده و داعش تا چند سال دیگر نیز بقای خود را حفظ کند. ازهمینرو روسیه احتمالا، صرفا به درگیری محدود با نیروهای داعش فکر کرده و برخورد کلی و نهایی را به آمریکاییها وانهاده است. بنابراین روسیه آینده استراتژیک خود را در گرو توانایی خود در تقویت موقعیت نظامی و سیاسی بشار اسد و ممانعت از وخامت روابط با آمریکا در راستای بهرهبرداری سیاسی در برهههای آینده میبیند. در چهار سال اخیر سیاست روسیه در سوریه هزینه چندانی را برای این کشور دربر نداشته و ازسویدیگر بهطور موفقیتآمیزی از تغییر رژیم در سوریه ممانعت به عمل آورده است. درصورتیکه جنگ داخلی سوریه و بحران اوکراین در چارچوبی از تنشهای موجود برای احیای یک محور دوقطبی مد نظر قرار گیرد، آرایش نظامی روسیه در حمایت از بشار اسد در طول کشورهای شرق مدیترانه میتواند نویدبخش ظهور مجدد این رقابت و جنگ سرد پیشین باشد. این استراتژی جدید روسیه که در مقابل تذبذب و فقدان رویکرد جامع غرب در خاورمیانه معنا یافته است میتواند بازتفسیر خواست احیای قدرت روسیه در زمان «پتر کبیر» و رقابت ابرقدرتها در زمان انعقاد معاهده «سایکس-پیکو» و سرانجام جنگ سرد باشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.