نگاهی به وضعیت بارندگی و شرایط خشکسالی
بحران کمآبی را جدی بگیریم
شاهرخ فاتح*
زندگی انسان در طول تاریخ با خطرهای زیادی روبهرو بوده است؛ بهطوری که افزون بر جنگ، بیماری و...، بلایای طبیعی مانند سیل، زلزله و خشکسالی، همواره زندگی انسان را به چالشهای بزرگ دچار کرده است. بهدنبال مصرف بیرویه سوختهای فسیلی، کره زمین گرمتر شده است. از اینرو، مقدار آبی که در اختیار انسان قرار میگیرد، روزبهروز کمتروکمتر میشود. از سوی دیگر، افزایش جمعیت مصرفکننده آب، مسئلهای است که این شرایط را سختتر میکند که این امر زندگی انسان و دیگر موجودات کره زمین را با بحرانی بزرگ روبهرو میکند. خاورمیانه از نظر اقلیمی در بخش خشک و نیمهخشک جهان واقع شده است. از اینرو، در این منطقه محیط طبیعی بسیار شکننده بوده و با کوچکترین تغییری بحران زیستمحیطی رخ میدهد. ناهماهنگی انسان با طبیعت و بهرهبرداری بیش از نیاز، روزبهروز طبیعت و محیط پیرامون را با مشکلات ناگوارتری روبهرو کرده و به بستر امن زندگی بشری و دیگر موجودات زنده آسیب وارد میآورد.
خشکسالی در ایران دغدغه آب در ایران، به هزاران سال قبل بازمیگردد. گفته شده از دوره هخامنشیان کتیبهای منسوب به داریوش اول موجود است که از پیامی با این مضمون برخوردار است: «خدایا ایران را از خشکسالی و ایرانی را از دروغ حفظ بفرما»؛ بنابراین دوهزارو 500 سال پیش هم مردم ایران پدیده خشکسالی را لمس میکردند چون اصولا کشور ما در منطقهای واقع شده که دارای اقلیمی خشک و نیمهخشک است. در سالهای اخیر همگام با افزایش جمعیت، بهرهبرداری بیرویه از منابع آب منجر به کاهش سرانه آب موجود شده است. در 50 سال قبل که جمعیت کشور 19 میلیون نفر بود میزان سرانه آب حدود هفت هزار مترمکعب در سال بود در حالی که امروز با افزون بر 75 میلیون نفر سکنه، میزان سرانه آب به کمتر از هزارو 900 مترمکعب در سال رسیده است. کمبود آب و خشکسالی از بزرگترین چالشهایی است که توسعه کشور در حال و آینده با آن روبهرو خواهد بود. فقط در بخش کشاورزی کشور بهنظر میرسد اگر اقداماتی برای برقراری الگوهای مناسب کشت، افزایش راندمان آبیاری، کاهش ضایعات پس از برداشت محصول، مدیریت مناسب اراضی، اتخاذ استراتژی مناسب برای مدیریت آب و آمادگی برای کاهش اثرات خشکسالی و اتخاذ راهکارهای سازگاری با این پدیده صورت نگیرد، ظرفیتهای فعلی آب و زمین در کشور برای تأمین نیازهای غذایی آن در آینده با مشکل مواجه خواهد بود. مطالعات موجود نشان میدهند در گذشته برخی خشکسالیها بهطور محدود و بعضا گسترده، کشور را با شدتهای متفاوت دربر گرفته و باعث بروز خسارتهای فراوان به محصولات کشاورزی و دامی مناطق روستایی شده و مهاجرت دستهجمعی روستاییان به شهرها را به دنبال داشته است. حاشیهنشینی شهرهای بزرگ یکی از عوارض این مهاجرت است که هزینههای بسیار سنگینی را بر جامعه و کشور تحمیل میکند. بررسیها حاکی از آن است برخی از روستاهای کشور در اثر اینگونه خشکسالیها خالی از سکنه شدهاند. وقوع پیاپی خشکسالیهای شدید و بلندمدت بهویژه در مناطق حساس و شکننده، موجب زیانهای شدید اقتصادی و اجتماعی میشود. آخرین وضعیت بارش و خشکسالی هواشناسی در کشور
دوره پایشهای آبی و کشاورزی در ایران و غالب کشورهای جهان به ترتیب تحت عناوین پذیرفتهشده سال آبی و سال زراعی در تمامی پژوهشهای مرتبط مورد استفاده و استناد قرار میگیرد. این دوره از ابتدای مهرماه هر سال آغاز و در پایان شهریورماه سال بعد خاتمه مییابد. سال آبی 94-1393 از منظر بارش دریافتی سال مناسبی نبود، چراکه در پایان آن مشخص شد از 31 استان کشور، 27 استان با کمبود بارش نسبت به شرایط طبیعی خود مواجه بودند. این کاهش از حدود 45 درصد در استان بوشهر تا حدود چهار درصد در استانهای سمنان و کرمان را شامل میشد. کل کشور هم حدود 16 درصد نسبت به شرایط طبیعی بلندمدت کمبود بارش نشان میداد. نگاهی به شرایط بارندگیهای کشور در سال آبی ماقبل امسال یا 93-1392، بیانگر آن است در پایان آن سال هم 22 استان از 31 استان کشور با کمبود بارش نسبت به شرایط طبیعی بلندمدت مواجه بودند. در پایان آن سال کل کشور حدود هشت درصد کاهش بارندگی نسبت به شرایط طبیعی بلندمدت داشت. نتیجهای که از این دو بررسی میتوان گرفت، آنکه کل کشور و همچنین 18 استان در دو سال پیدرپی با کمبود بارندگی در مقایسه با شرایط طبیعی بلندمدت مواجه بودهاند که موضوعی هشداردهنده برای کل کشور و نیز آن استانها تلقی میشود. این استانها عبارتاند از: البرز، تهران، چهارمحالوبختیاری، خراسانجنوبی، خراسانرضوی، خراسانشمالی، خوزستان، زنجان، سمنان، فارس، قزوین، کردستان، کرمانشاه، کهگیلویهوبویراحمد، گلستان، لرستان، مازندران و یزد. بررسی شرایط خشکسالی هواشناسی با شاخص SPEI شاخص SEPI (Standardized Precipitation-Evapotranspiration Index) یکی از شاخصهای پایش خشکسالی هواشناسی است که در آن، همزمان از دادههای بارندگی و تبخیر و تعرق پتانسیل استفاده میشود که در بازههای زمانی متنوعی قابل محاسبه و ارائه است. هرچه شاخصهای خشکسالی را در بازه زمانی بلندمدتتری بررسی کنیم، بهنوعی نشانگر و انعکاسدهنده تجمیع و تثبیت خشکسالی در منطقه است. نقشه پهنهبندی خشکسالی با استفاده از شاخص SPEI هفت ساله کشور، نشان میدهد بخش بسیار گستردهای از کشور دچار خشکسالی بلندمدت است و حتی میتوان بیان کرد تمامی استانهای کشور با شدت و ضعف و با درجات مختلف از خفیف تا شدید از پدیده خشکسالی بلندمدت رنج میبرند. این امر نشاندهنده آن است كه شرایط خشکسالی بلندمدت کشور از وضعیت واقعا هشداردهندهای برخوردار است. جمعبندی بررسیهای بهعملآمده حاکی از روند افزایشی تقاضا برای مصرف آب در کشور است که میتواند ناشی از افزایش جمعیت از یک طرف و افزایش دما و به تبع آن افزایش تبخیر از طرف دیگر باشد. بنابراین حتی با تحقق سناریوهای خوشبینانه درباره پیشبینی بارشهای آینده و وقوع بارشهای طبیعی و کمی بالاتر از طبیعی در مناطق مختلف کشور، این بارشها به مصرف روزانه خواهند رسید و بدهکاریهای انباشتهشده قبلی در بخش منابع آب را حداقل در کوتاهمدت جبران نخواهند کرد. دراینباره آنچه از اهمیت زیادی برخوردار است، توجه جدی تمامی آحاد جامعه به این بدهی انباشته و پرهیز از مصرف بیبرنامه منابع آبی کشور است. بنابراین در شرایط موجود کشور، تغییر و اصلاح الگوی مصرف در شئون مختلف زندگی امری واجب بوده و باید در نحوه مصرف آب در بخشهای مختلف کشاورزی، شرب و صنعت بازبینی لازم صورت گیرد. * رئیس مرکز ملی خشکسالی و مدیریت بحران سازمان هواشناسی کشور
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.