گفتوگو با جولیا لومبتزی، نمایشنامهنویس ایتالیایی
آینهای مقابلِ واقعیت
شرق: جولیا لومبتزی، نویسنده جوان ایتالیایی است که با نوشتن «وقت ناهار» در ایتالیا مورد توجه قرار گرفت و اخیرا همین نمایشنامهاش در ایرانشهر روی صحنه رفت. «وقت ناهار» نگاهی زنانه به جایگاه زن در خانواده و مسئولیتپذیری زن سنتی و مدرن است. او همزمان با این اجرا، به ایران آمد و فرصتی دست داد تا در گپوگفتی کوتاه، از او درباره این نمایشنامه و ریشههای فرهنگیاش بپرسیم. اول پرسیدیم ناهار در فرهنگ ایتالیا چه جایگاهی دارد که در این نمایشنامه تبدیل به یک شخصیت شده؟! و پاسخ شنیدیم: «مطمئنا از لحاظ فرهنگی ناهار خیلی مهم است. تمام مواقع که خانوادهها دور هم جمع میشوند یا میهمانی گرفته میشود، همهچیز تحتتأثیر این وعده غذایی است. غذا مهمترین اتفاقی است که در میهمانی رخ میدهد. ناهار تنها به خانواده معطوف نمیشود؛ بلکه در ناهار کاری و ناهار در نشستها، همه دور یک میز جمع میشوند و همه تصمیمات سر ناهار گرفته میشود. از لحاظ تاریخی از گذشته دور، در یونان و روم باستان، دورهم جمعشدن و دور یک میزنشستن بسیار مهم بوده است. از آنجا که خانواده، کوچکشده دنیا به حساب میآید، این ناهارخوردن قرار ثابتی است که کسی نمیتواند از آن فرار کند یا به آن توجه نکند. باید سر ناهار حاضر باشد. حتی در خانوادههایی که کسی با کسی کار ندارد یا با هم حرف نمیزنند، این ناهارخوردن بهقدری مهم است که باید در موقع ناهار دورهم جمع شوند. خیلی مهم است در لحظهای که ناهار میخورند با هم ارتباط برقرار کنند، همدیگر را نگاه کنند و دیالوگ بینشان شکل بگیرد. آنچه برای من مهم بود که در متن آوردم و در نمایش نیز بهخوبی نشان داده و به آن پرداخته شده است، بهعنوان تنها موقعیتی که خانواده میتوانند دور هم جمع شوند و با هم ارتباط برقرار کنند، دیگر وجود ندارد». او سپس به ریشههای تاریخی این جایگاه میپردازد: «تا نسل مادرم، ناهار جنبه زنانگی داشت. در نسل مادربزرگم که در نمایشنامه هم وجود دارد، اصلا یک زن نمیتوانست به این قضیه فکر کند که در تهیه ناهار از مردش کمک بگیرد. اصلا به مخیلهاش خطور نمیکرد. مرد با بداخلاقی مینشست و غذایش را میخورد و هیچ کمکی نمیکرد. وقتی به نسل مادر یعنی رزا میرسیم، هنوز آن اتفاق وجود دارد؛ ولی کمرنگ شده است. رزا میخواهد این مسئولیت را خود به گردن بگیرد. نمیخواهد در مسئولیت تهیه ناهار و آمادهکردن آن با مردش شریک شود؛ مردی که اصلا توانایی این کار را ندارد که این مسئولیت را برعهده بگیرد. اصلا حضور فیزیکی ندارد. درحالیکه نسل دیانا که همنسل من است، برایش همهچیز تغییر کرده است. دیگر نقش افراد در خانواده ثابت نیست که هرکس کار ثابتی بکند. ممکن است یک جایی پدر و بچهها در خانه بمانند و مادر سر کار برود. نسل دیانا همهچیز را برعکس تجربه میکنند و همهچیز را تغییر میدهند». برخی معتقدند که درحالحاضر و در جامعه امروز، اصولا در ایران مردها تمایل به بازگشت به گذشته دارند؛ ولی این در مورد زنان چندان صادق نیست. در ایران به طور عامیانه گفته میشود که مردها در ازدواج بهدنبال زنی شبیه به مادر خود هستند؛ از او پرسیدیم چنین نکتهای را در مردمان ایتالیا هم میبیند؟ «در نسل ما نه. این تغییری است که یواشیواش در حال رخدادن است. برای ما نیز مادر اصل ساختار خانواده است. فیلمی است که مادر تمام خانواده را رتقوفتق میکند. همه خانواده میروند و درنهایت این مادر است که در خانه میماند. انگار نقش مادر ناگهان تمام میشود».اینجا نمایشنامهنویسی مدرن ایتالیایی با پیراندللو و داریو فو شناخته میشود و کمتر با دیگر نمایشنامهنویسان ایتالیایی آشنایی وجود دارد. نمایشنامه این نویسنده از سنت نمایشنامهنویسی این دو نویسنده فاصله دارد و هیچ وابستگیای به متون آنان ندارد. این در حالی است که این نمایشنامهنویس جوان ایتالیایی به سبب بازگشت به سنت گذشته برنده یک جایزه شده. از او درباره این سنت نیز پرسیدیم. او جواب داد: «در نمایشنامههای امروزی همهچیز شکسته است. از لحاظ ساختار متن، شخصیتپردازی و... همهچیز را شکستهاند و سنت گذشته را پشتسر گذاشتهاند. ولی من خودم را مقید کردم که ساختاری وجود داشته باشد که شخصیتها تأیید شده باشند؛ ساختاری کاملا رئالیستی و روشن که خودم را به آن مقید کردهام. به نظرم خلق شیوهها و زبان جدید زیباست؛ ولی من بهعنوان نویسنده، علاقه شخصیام آن جمله شکسپیر در هملت است که میگوید «آینه را در مقابل واقعیت قرار بده»».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.