|

هدررفتن سرمایه‌های آموزش‌عالی

احمد قریب- استاد دانشگاه صنعتی امیرکبیر

امروزه بر همه مردم و به‌خصوص بر دوستداران همگانی‌شدن آموزش‌عالی پرواضح است که چه گرفتاری‌های بزرگی بر اثر تماشاگری وزارت علوم در هشت‌سال دولت قبل و عدم تحول مشخص در اجرای برنامه توسعه مؤسسات و دانشگاه‌ها، آن‌هم در نیمه راه، وارد آمده است. این شرایط در نهایت به سردرگمی مراجعه به دانشگاه‌ها و کاهش بیشتر سطح دانش‌آموختگی و مهارت‌پیشگی فارغ‌التحصیلان در تمام دانشگاه‌های کشور خواهد انجامید. این شرایط، صدها مؤسسه آموزش‌عالی غیردولتی را به ورطه هدردادن سرمایه‌های عظیم انسانی و مادی کشانده است. از سال‌های اول دهه 80، تب «آموزش‌عالی برای همه» آنچنان رو به افزایش گذاشت که نه‌تنها وزیر و وکیل به تصمیمات بدون‌برنامه‌ریزی و فاقد عاقبت‌اندیشی رو آوردند؛ بلکه برخی از مقامات بالاتر هم آن را دستمایه کنش‌های سیاسی خود کردند. برخی هم در این میانه با استفاده از رانت‌های دولتی از جیب ملت کلاه‌هایی برای خود دوختند. امروز کمتر اهل اندیشه‌ای است که از این بابت درباره آینده جوانان مستعد و مشتاق مهارت‌پیشگی و دانش‌ورزی و همچنین نیازمندی‌های کشور به آنان نگران نباشد. نه‌آنکه دیروز صدها هزارنفر پشت کنکور و مرز دانشگاه‌ها مانده بودند و فغان وامصیبتای معطلی شغلی و کم‌مهارتی می‌کردند و نه آنکه امروز صدها هزار صندلی در دانشگاه‌ها خالی است بدون آنکه طی این رشد کمی مهارت‌های شغلی و دانش‌آموختگی افزایش یافته باشد. مخاطب این افراط و تفریط عمدتا وزارت علوم است. دانشگاه‌های دولتی به بهانه پشت‌کنکوری‌ها، دوره شبانه، پردیس‌ها، ایجاد دومین دانشگاه‌های دولتی را در شهرهای کوچک و بزرگ و برخی دوره‌های مشابه ارشد راه انداختند. از طرف دیگر دانشگاه‌های پیام نور و علمی- کاربردی برای آموزش‌های خاص و مهارتی به همین بهانه شکل گرفتند و هرروز هم به بهانه جدیدی با پشتوانه‌های سیاسی کشور آن را به انواع آموزش‌ها و مقاطع دیگر تعمیم دادند. دانشگاه آزاد هم بدون محکی معنا‌دار، به جمع‌آوری دانشجویان در تمام مقاطع می‌پردازد و همین‌طور با روندهای تدریس از نظر کمیت و کیفیت استادان و دوره‌های بامجوز و بی‌مجوز در کلاس‌های پرجمعیت ارشد و دکترا با پایان‌نامه‌های کم‌اثر به کار خود ادامه می‌دهد. باز هم دراین‌میان مؤسسات آموزش‌عالی غیردولتی بر اساس لبیک به وزارتی که گمان می‌رود یا می‌رفت به کمک واحدهای پژوهشی خود بهترین سازوکارها، برنامه‌ریزی‌ها، دوراندیشی‌ها، رعایت موازین علمی، مهارتی، اقتصادی، جمعیتی و شغلی را در دست دارد، وارد این کارزار شدند. برخی از آنها متناسب‌ترین سطح آموزش را به گواهی رتبه‌های کسب‌شده (در مقایسه با هزینه دانشگاه‌های دولتی) داشته و هزاران میلیارد تومان به‌نفع دولت و البته ملت صرفه‌جویی کرده‌اند...

حال آنکه سایر دانشگاه‌های نیمه‌دولتی و دولتی یا به‌طور کامل از امکانات موجود دولتی استفاده کردند یا از خزانه دولتی هرروزه خرج‌تراشی می‌کنند. این در حالی است که هم‌اکنون هم در میان‌ این‌همه دانشگاه‌های رنگارنگ رانتی و پرخرج، همه کنترل‌ها، سطح‌بندی‌ها، خطاب‌ها و تذکرات وزارت علوم متوجه این قبیل مؤسسات است، گرچه این بسیار هم خوب است ولی عادلانه است که برای سایر دانشگاه‌ها نیز اعمال شود. در زمان توزیع دانشجو، هر یک از این دانشگاه‌ها علاوه بر پذیرش از طرق معمولی، هر یک با نوعی مجوز رانتی دانشجویان اضافی دیگری را جلب و پذیرش می‌کنند و به شکل غیراصولی، گوی سبقت را از دیگران می‌ربایند. ولی باز هم برعکس مؤسسات و دانشگاه‌های غیردولتی و غیرانتفاعی باید ماه‌ها مکاتبه و مراوده کنند تا آیا ماده‌واحده‌ای به‌نفع آنان احتمالا بتواند صادر شود یا خیر. برای وزارت علوم باید جالب باشد که طی سالیان دراز و این‌همه تبلیغ و شعار، هنوز هیچ‌یک از دانشگاه‌های پرخرج دولتی و آزاد برخلاف کشورهای همجوار و آن طرف آب نتوانسته‌اند بخشی از ظرفیت دانشگاه‌ها را با دانشجویان خارجی پر کنند. راستی چرا؟ آیا جز این است که در این قبیل دانشگاه‌ها، هنوز سطح علمی قابل‌قبول در عرصه جهانی آموزش‌عالی به دیگران به وجود نیامده ولی همان دیگران هرسال هزاران دانشجوی مشتاق تحصیل از کشور ما و سایر کشورها را با شهریه‌های گزاف جذب می‌کنند؟ این از مصادیقی است که حتما بخش‌های مهمی از وزارت علوم باید در مورد آن عمیقا بیاندیشند که به راهکارهایی منجر شود. به‌هرحال اکنون زمان عوض شده است. کاهش جمعیت جوان کشور، تعداد داوطلبان ورود به دانشگاه، کاهش انگیزه و عدم اشتغال به دلیل عدم توسعه نهادهای اجتماعی، صنعتی، کشاورزی، فقدان شرایط جذب دانشجویان خارجی و مهم‌تر تغییر درجه نیاز محوری کشور به نوع مهارت‌های شغلی یا دانش‌های پیشرفته یا تکنولوژی‌های مدرن و کاهش توانمندی علمی فارغ‌التحصیلان نسبت به سطح دانش‌آموختگی مطابق با نیازمندی‌ها، حکم می‌کند برنامه‌های آموزشی متحول شود. براساس آمارهای اخیر، مؤسسات آموزش‌عالی غیردولتی از کارآمدترین استادان با تجربه 30، 40 ساله در هیأت مؤسس و امنا تشکیل یافته و اینان خیل عظیمی از کارمندان و استادان را با نظارت ویژه سیستم‌های غیردولتی به کار گرفته و همین است که تاکنون طبق آمارهای معتبر، بهترین رتبه‌ها در قبولی مقاطع بالاتر در دانشگاه‌ها را داشته‌اند و حال آنکه دانشجویانشان در بدو ورود به طور متوسط شاید سطح پایین‌تری را داشته‌‌اند. اگر وزارت درصدد براندازی آنهاست که این در حال اتفاق‌افتادن است، باید بداند این اتلاف بزرگ، هنر نیست و می‌تواند حداقل برای ایجاد تحول اجتناب‌ناپذیر اقدامات زیر را به عمل آورد. - توزیع داوطلبان ورود به دانشگاه به‌طور متمرکز، چه از طریق آزمون یا بدون آزمون و صدور فهرست پذیرفته‌شدگان غیرمشترک (اختصاصی برای هر دانشگاه و غیرتکراری) به طور مجزا برای هر دانشگاه از جمله دانشگاه آزاد - برگرداندن دانشگاه‌ها بر سر مأموریت اولیه - اعمال قانون، رویه‌ها و مقررات یک‌سال برای همه دانشگاه‌ها - اجرای سطح‌بندی در تمام دانشگاه‌ها نه‌فقط برای دانشگاهی خاص بلکه بر اساس اصول اساسی کارآمدی و ملاک‌های جهانی دانشگاه‌های معتبر و البته ملاحظات فرهنگ اسلامی و ایرانی - تبدیل دفتر گسترش وزارت علوم به دفتر بازنگری و تعدیل گسترش دانشگاه‌ها - تقویت سازمان سنجش و آموزش‌عالی کشور برای ایجاد زمینه‌ها و رفع موانع جذب دانشجویان خارجی و در عین حال ارتقای سطح علمی و عمومی دانشگاه‌ها و توسعه کیفی و کمی ظرفیت پذیرش توسط دفتر تعدیل گسترش - عدم تخصیص یا تقسیم مجدد رشته‌های مقاطع بین دانشگاه‌ها از جمله دانشگاه آزاد حداقل برای یک مدت 4-2 سال به‌جز رشته‌های تحصیلات تکمیلی، آن‌هم برای مؤسسات و دانشگاه‌های هدف‌گرا و دارای مأموریت‌های تخصصی ویژه تا حداکثر دو رشته در سال دانشگاه‌های غیردولتی نیز به این نقاط آسیب‌پذیر توجه کنند - درخواست ایجاد سازمان دانشگاه غیردولتی و انجام تمامی امور با مسئولیت برابری آن با سایر دانشگاه‌های کشور - تقویت اتحادیه مؤسسات و دانشگاه‌ها به‌مثابه رئیس کل اجرائی و نمایندگی عملکرد واحد و دفاع از حق‌های محروم‌شده تمام مؤسسات به‌طور دسته‌جمعی - مطالعه احتمالی اتحادیه در حرکت به سمت تجمیع مؤسسات در صورتی که وزارت علوم حمایت‌های لازم و جدی را به‌عمل آورد. - ارتقای انگیزه داوطلبان ورود به مؤسسات غیردولتی تا آنجا که مربوط به ارائه آموزش‌های مطلوب، ارتقای جاذبه‌های علمی، فناوری و کارآمدی دانش‌آموختگان در جامعه می‌شود. - نظارت بر اجرای تمامی مقررات آموزشی و رعایت استانداردهای آموزش مقبول یا مطلوب در چارچوب ملاک‌های وزارت علوم

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.