به مناسبت ۲۳ مهر روز، جهانی توانمندسازی زنان روستایی
بیپشتیبان رهایمان نکنید
سعید برآبادی: تقویم 15 اکتبر، یادآور روز جهانی توانمندسازی زنان روستایی است که امسال با 23 مهر مصادف شده است. در ایران چند سالی است كه پرداختن به این روز جدیتر از قبل شده حال آنکه هنوز هم به شعارهایی آغشته است. براساس آمارها، یکچهارم جمعیت جهان را زنان روستایی به خود اختصاص میدهند و سازمانملل معتقد است اگر این تعداد بتوانند به دور از فرهنگهای گزینشی و چالشهای جامعههای کوچک، توانمند شوند، نهتنها چرخه اقتصادی جهان متحول خواهد شد، بلکه بسیاری از اقدامات فرهنگسازانه و ترویجی در دل همین توانمندسازی قابل اجراست. اما اینها در ایران بیشتر به صورت شعار موردتوجه قرار گرفته و تابه حال هیچ نهادی رسما یا علنا این موضوع را در دستور کار خود قرار نداده و تلاشهای جستهوگریخته هم بهدلیل حمایتنکردن از زنان توانمندشده، عملا در نیمهراه، قابلیت خود را از دست دادهاند. برای پرداختن به این موضوع، نخستین همايش ملی هنر و ادب سیستان را که این روزها در خانه هنرمندان در حال برگزاری است، بهانهای کردهایم برای رودرروشدن با زنان روستایی و شهرهای کوچک که هرکدام به زیور هنر آراسته شدهاند و از رهگذر فعالیت در حوزه صنایع دستی، قدم در راه توانمندی برداشتهاند. آنها در این گزارش از تجربیات محض خود در مسیری گفتهاند که تجربه آنها شاید برای زنان شهرهای بزرگ کمی عجیب باشد؛ تجربههای مواجهه با فعالیت اقتصادی و چالشهای تأمین زندگی از راه هنر. حمایت را در نیمهراه رها نکنیم در روزگاری که شرکتهای چینی و ترکی، بازار فرش ایرانی را از آنِ خود کردهاند، سیستان، یکی از استانهایی است که در زمینه تولید فرش دستی نهفقط در تاریخ، بلکه در شرایط امروز هم حرفی برای گفتن دارد. این را فاطمه دلاور، قالیباف زابلی، که از گرگان به تهران آمده، میگوید. او قالیبافی را از مادرش و مادرش از اجدادش آموخته و این هنر سینهبهسینه حالا لای تاروپود دار قالی که او به تهران آورده، در حال چرخش است. میگوید: «واقعا میبینم اگر فروشی در کار باشد، یک زن بافنده میتواند در خانه بماند، هنرش را خلق کند و از این راه علاوه بر مراقبت از خانوادهاش، زمینه بهبود شرایط مالی را هم داشته باشد». او توضیح میدهد قالیبافی برخلاف اسمش، یک کار فرسودهکننده است که درنهایت سوی چشم قالیباف را گرفته و خستگی را در تنش باقی میگذارد، خاصه امروز که شرایط کار برای زنان توانمندشده با مشکلات فراوانی روبهروست: «زنان فعال در حوزه صنایع دستی بیپشتیبان هستند. اگر پشتیبانی باشد که بتواند از زنان بافنده و فرشباف حمایت کند تا روی پای خودشان بایستند، بسیاری از مشکلات اقتصادی روستاها و شهرهای کوچک ما حل میشود چون درآمد این هنر خوب است». اما این چالشها چیست که بسیاری از زنان توانمندشده را با خود درگیر کرده. خانم دلاور به چندتایی اشاره میکند و درهمینحال، گره بر دار قالی میزند، گرههای او، یادآور گرههایی هستند که در زندگی زنان این حوزه وجود داشته و دارد اما بهنظر میرسد حالا که آنها با آموزش و یادگیری این هنرها، خود را مسلح کردهاند، این گرهها در حال باز شدن هستند. مادران غیرت توانمندشدن را دارند بنیاد کودک زابل از سال 88 کار خود را آغاز کرده اما خانم سالارپور، از سال 90 به این نهاد غیردولتی ملحق شده و تابهحال فعالیتهای مختلفی برای توانمندسازی کودکان و زنان این شهر استان سیستانوبلوچستان انجام داده است. او شرایط شهرهایی مانند زابل را از زوایههای مختلف مورد نقد و بررسی قرار میدهد و چالشهای توانمندسازی زنان در این شهرها و روستاها را بررسی میکند: «متأسفانه در این دست شهرها، چالشها یکی، دو تا نیستند. چند روز پیش با کتابداری در زابل حرف میزدم که میگفت کتابهای بهدردنخور و اضافی را که در مرکز خواننده ندارد، راهی زابل میکنند. پس حتی در فرهنگ و کتابی که وارد این شهر میشود هم دریغ میکنند». او خودش در زابل کتابخانهای راه انداخته و سعی دارد کتابهای مناسبی را در اختیار کودکان و نوجوانان این شهر قرار دهد: «کتابخانهای در زابل راه انداختهام برای حل این مشکل، فرقی هم نمیکند، کتاب دستدوم باشد یا نو، مهم این است كه این کتابها، بازگوکننده ادبیات ایران و جهان، علوم، روانشناسی و تاریخ باشد. در همین چند روزی که کتابخانه راه افتاده، کلی مخاطب داشته است». به گفته او، بچههای بنیاد کودک که استعداد خوبی داشته باشند و معدلشان بالا باشد، برای خانوادهها کمکهزینه فراهم میکنند: «ما خانوادههایی را در زابل داریم که در خانهشان تنها وسیله برقیای که دارند یک لامپ آویخته به سقف است، شرایط مالیشان تا این حد ناراحتکننده است ولی مثلا سه بچه بااستعداد داشتهاند. بنیاد سعی کرده از این بچهها حمایت کند و نگذارد آنها برای کار، ترک تحصیل کنند». اما نکته جالب سخنان او، تأکید بر این موضوع است زنان در استانهای محرومی مانند سیستانوبلوچستان آمادگی توانمندشدن را دارند: «بهنظرم مادران اینجا آن غیرت لازم را دارند بهخاطر بچههایشان زندگی خود را متحول کنند. اگر بستر آماده باشد، آنها بهخوبی عزت نفس و غرور دارند که بخواهند هنری را بیاموزند و از طریق آن تولید درآمد داشته باشند». اما به گفته او، در همین مسیر هم چالشها یکی، دو تا نیست: «من خودم دنبالش بودم اما بودجهای در کار نیست، حتی بنیاد کودک زابل هم که اولویت اولش حمایت از کودکان است، چنین بودجهای ندارد كه بخواهد خانواده را توانمند کند. گروههای زیاد هنری هستند كه حاضرند رایگان بروند به استانهای محروم و با آموزش هنر کودکان و مادرانشان را توانمند کنند، اما واقعیت این است هیچ پولی برای این کارها وجود ندارد؛ گروهی میخواهد برود آنجا؛ به فرض اینکه ما با روابطمان بحث اسکان و خوردوخوراک آنها را حل کنیم، هزینه پروازشان را چه کسی خواهد داد؟ هیچ نهادی نیست در این زمینه پیشقدم شود و مسئولان وقت هم در بخشهای مختلف فقط به این بسنده میکنند كه اسمشان در رسانهها باشد». سالارپور میگوید: «بههمیندلیل، من بهعنوان یک فعال در بنیاد کودک، سعی کردهام همیشه به صورت مستقل عمل کنم و اعتراف میکنم در این کار شبکههای اجتماعی خیلی کمک کردهاند. مثلا مدتی سعی میکردیم آرزوهای بچههای بنیاد را برآورده کنیم، بچهای بود دوچرخه میخواست، بچهای بود کمد لباس میخواست چون دوست نداشت با لباسهای چروک برود مدرسه، ما این آرزوها را در فنپیج بنیاد میگذاشتیم و کسی پیدا میشد هزینه برآوردهکردن آن آرزو را تقبل کند».و قصه به اینجا میرسد داستان رحیمهخانم را ميگوید: «رحیمهخانم 13سالگی ازدواج کرده و تا 20سالگی چهار بچهاش را به دنیا آورده و حالا شوهرش او را رها کرده و رفته. کاری بلد نیست که انجام دهد وگرنه خودش میگوید عاشق این هستم بتوانم کار کنم و بچههایم شب سیر بخوابند. پس این نیاز به توانمندسازی هست و آنها هم خودشان توانایی این جذب آموزشها را دارند. همین رحیمهخانم بهتازگی رفته و خیاطی یاد گرفته، یک حمایت کوچک نیاز دارد تا بتواند خودش شخصا گلیمش را از آب بیرون بکشد». آموزش کوتاه، بهرهوری بالا آرام و ساکت در غرفهاش نشسته و پارچههای خامهدوزیشده را به مشتریها نشان میدهد. زنان تهرانی تعجب میکنند چطور او با سن کمش میتواند این نقشهای ریز را روی پارچهها بسازد و خلق کند و لابد در دلشان میپرسند برای یادگیری این هنر سنتی، چند سال وقت گذاشته. عجیب اینجاست رقیه زورمرادی، صنعتگر رشته خامهدوزی، فقط چهار ماه در موزه شهر زابل کلاس آموزشی رفته تا بتواند این هنر باستانی را در دل شهر زابل زنده نگه دارد و حالا کیفیت تولیداتش به حدی رسیده که میتواند بهعنوان یکی از نمایندگان هنر و فرهنگ سرزمینش، در این نمایشگاه حضور داشته باشد. به گفته خودش، این از ویژگیهای صنایع دستی است که در ظرف مدت کمی میتواند با توانمندسازی خانمهای یک خانه، چرخه اقتصادی آن خانواده را متحول کند: «در حال حاضر به همراه خواهرم به این کار مشغولیم، اما چون کارآموز هم داریم، میتوانیم به امید ایجاد کارگاهی باشیم تا علاوه بر تولید در زمینه خامهدوزی، این رشته هنری را هم آموزش دهیم». بااینهمه، زورمرادی گله دارد به دلیل توجهنکردن مسئولان به زنانی که خودشان آستین بالا زدهاند تا در چرخه اقتصادی خانواده و شهرشان تأثیرگذار باشند: «متأسفانه تابهحال به ما هیچ کمک و تسهیلاتی داده نشده و اگر میتوانستیم از این تسهیلات استفاده کنیم، امروز کارگاهی داشتیم که علاوه بر گسترش تولیدات، به تعداد بیشتری از دختران و زنان شهرمان آموزش دهیم». نگاه تعاونی کم شده مریم هنرور حدود 10 سال است كه تلفیقی از سکهدوزی، دکمهدوزی و فرش سیستان را بهصورت یک اثر هنری-تزئینی ارائه میکند که بهنوعی شمه و ذوق او در توجه دوباره به هنرهای سنتی استان سیستانوبلوچستان را نشان میدهد. چند سالی است تولید فرش سیستانی و انواع فرش دستی در استان کاهش پیدا کرده و هنرور، سعی کرده با ترکیب تکههای قدیمی و دستدومفرشها با هنرهای سکهدوزی و دکمهدوزی آن دیار، آثار تزئینی کوچک و بزرگ را به بازار عرضه کند. کارگاه او در زابل، پنج عضو دارد که توانستهاند از راه همین هنر، بخشی از بار اقتصادی خانواده را به دوش بکشند: «افراد حاضر در کارگاه ما، از نظر میزان تحصیلات متنوع هستند؛ مثلا خواهر خودم تحصیلکرده است اما در زابل پیداکردن کاری مرتبط با رشته تحصیلی واقعا مشکل است، بنابراین در کارگاه فعالیت میکند. همینطور، شاگردی دارم که دو بچه دارد و خرج زندگیاش را از همین راه تأمین میکند». او میگوید در زابل، نهفقط اقتصاد بازار خراب است، بلکه چون در بسیاری از شهرستانها، انتخابهای محدودی برای زنان در حوزه کار وجود دارد، یا باید بروی در ادارههای دولتی مشغول به کار شوی یا سرمایهای داشته باشی که در بازار برای خودت کاری مهیا کنی، فارغ از اینها کار بسیار کم است؛ نه کارخانهای وجود دارد و نه تعداد شرکتهای خصوصی به اندازه شهرهای بزرگ است». آنطور که از صحبتهای هنرور برمیآید، یادگیری هنرهای سنتی و دستی در چنین استانهایی یک راه مهم و نجاتبخش است؛ برای زنانی که میخواهند حضور فعالی در زندگی خود یا خانواده داشته باشند: «فارغ از اینها وقتی یک هنرمند صنایعدستی وارد این عرصه میشود، با یکسری مشکلات تازه مواجه میشود: تعصباتی هست که نمیشود انکارشان کرد. از یک طرف دیگر به خاطر زنبودن، کمتر مورد باور عمومی قرار میگیریم و همین موضوع عمل به وعدههایی را که مسئولان یا سرمایهگذاران میدهند، با مشکل مواجه میکند. اما بهنظرم زنان سرزمین سیستان به یک خودباوری رسیدهاند؛ کارگاههای صنایعدستی اگر مورد حمایت قرار گیرند، میتوانند نشاندهنده این خودباوری باشند. من در کارگاه خودم هیچگونه مشکلی در زمینه تولید ندارم و میتوانم بازارهای فروشاش را هم فراهم کنم، اما اگر در نزد مسئولان باوری برای حضور من در عرصه اجتماعی، اقتصادی و جامعه وجود داشته باشد، من میتوانم کارم را توسعه دهم و تعداد بیشتری نیرو در کارگاه داشته باشم و تولیدات بهتر و متنوعتری هر روز عرضه کنم».
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.