گفتوگو با خسرو معصومی
سينماي اجتماعي راه حل ميدهد
عسل عباسیان: «تابو»، آخرین ساخته خسرو معصومی، بهتازگی در جشنواره سانفرانسیسکو موفق به دریافت چهار جایزه شد. این فیلم که پیشتر هم در جشنواره مونترال کاندیدای دریافت جایزه ویژه هیأت داوران شده بود، سال گذشته از جشنواره فیلم فجر کنار گذاشته شد. همچنین فیلم «خرس» این کارگردان هنوز پس از چهار سال، اجازه نمایش عمومی پیدا نکرده است. با این کارگردان درباره «تابو» گفتوگو کردیم.
فیلمهای شما تحت عنوان سینمای اجتماعی، بحث مهاجرت و بیکاری را موردتوجه قرار دادند؛ سوژههای حساسیتبرانگیزی که دهها فیلم را به محاق توقیف کشاندهاند. چرا دست از این سوژهها برنمیدارید؟ چرا ادامه میدهید؟ شما در «خرس» هم طعم توقیف را چشیدید... . هرکس به چیزی علاقه دارد. اصولا سینمای اجتماعی سینمای مورد علاقه من است و همیشه سعی کردهام با رعایت خط قرمزها آنچه که برایم حساسیتبرانگیز است را بررسی کنم، راهحل طرح کنم و از مسئولان بخواهم پا پیش بگذارند، درعینحال، سوژهها را طوری مطرح میکنم كه تماشاگر هم از نوع داستان و پرداخت آن لذت ببرد. سعی میکنم طوری کار کنم که تاریخمصرف گذشته نباشد. نکتهای که راجع به فیلمهای شما گفته میشود، این است كه خشونت نمایشی و ناتورالیستی دارند. این از انتقاداتی است که به فیلمهای شما وارد میشود. دلیل این خشونت چیست؟ قبول دارم چنین خشونتی در فیلمهای من هست. مثلا در «خرس» این خشونت ناشی از آسیبهایی است که جنگ به آدمها میزند و من در طول فیلم دارم این آسیبها را پردازش میکنم، برای همین هم شاید از سوی برخی متهم به سیاهنمایی میشوم. اما مگر نه اینکه آنچه در «خرس» به نمایش گذاشته میشود، در واقعیت برای صدها آدم پیش آمده؟ اما وقتی در یک فیلم به آن پرداخته میشود، عدهای گارد میگیرند و میگویند شما خط قرمزها را شکستهاید! خشونت جزئی از زندگی ماست. نمیتواند از ما جدا باشد. شما مثلا با یک بقال هم که صحبت میکنید، اگر تند صحبت کند، منجر به دعوا میشود. در خشونت، نمایش بیشتری وجود دارد یعنی خشونت جنبه نمایشی دارد. چون در آن اکشن و حرکت، درگیری و کشتن آدمها هست. به همین دلیل، برای بیننده جذاب است و میخواهد آن را دنبال کند. همیشه قصههایی که بیان میکنم توأم با اینهاست. حالا ممکن است واکنش به این خشونت درونی باشد، یا بیرونی که واکنش درونی، همان وقتی است که درام و نمایش رخ میدهد. تابو سرانجام پروانه نمایش گرفت؟ اصلاحاتی هم داشت؟ بله، پروانه که گرفت اما هیچ تغییر و اصلاحاتی نداشت. پروانه نمایش به فیلم داده شد بدون حذف حتی یک پلان. این فیلم در جشنواره سانفرانسیسکو توانست چهار جایزه را از آنِ خود کند، این در حالی است در جشنواره فجر خودمان هیچ توجهی به آن نشد. دلیل این بیتوجهی چه بود؟ «تابو» اولین نمایش بینالمللیاش را در بخش اصلی جشنواره مونترال داشت که بین 26 فیلمی که از 37 کشور در بخش اصلی حضور داشتند، کاندیدای دریافت جایزه بهترین فیلم شد. بعد از آن، دیگر نمایش بینالمللیاش در جشنواره سانفرانسیسکوی آمریکا بود که با فیلمهایی مثل «رئیسجمهور» و «رخ دیوانه» ابوالحسن داوودی رقابت داشت که آنجا هم برنده چهار جایزه شد و توانست جایزه بهترین فیلم، بهترین فیلمبرداری، بهترین فیلمنامه و بهترین بازیگر زن را از آنِ خود کند. اما متأسفانه در ایران، بعضی مسائل یک اثر را دچار مخاطره میکند و بعضی مسئولان که باید فیلم را ببینند برای مثال دبیر جشنواره فجر، از این کار سر باز میزند. یادشان میرود «باد در علفزار» من همان فیلمی بود که جایزه بهترین فیلم بخش بینالملل فجر را برد و کاندیدای دریافت جایزه بهترین کارگردانی شد. آن وقت دبیر جشنواره نمیگوید چطور ممکن است فیلم چنین کارگردانی از جشنواره بیرون گذاشته شود؟ و لااقل خودم یکبار فیلم را ببینم تا بفهمم کمیته انتخاب بهحق این فیلم را از جشنواره کنار گذاشت یا بهناحق. با وجود اینکه من به کنارگذاشتن این فیلم از جشنواره اعتراض کردم، اما ترتیب اثری داده نشد. بهنظرم دوستانی که در هیأت انتخاب نشستند و فیلم میبینند، چشم دیدن یک فیلم خوب را ندارند! جالب اینکه مجید مجیدی در جشنواره مونترال «تابو» را دید و با تعجب از من پرسید چرا این فیلم در فجر نبود؟ گفتم شما خودتان حتما میدانید چرا این اتفاقات در جشنواره میافتد؟ چرا یک فیلم در بخش اصلی یک جشنواره الف، کاندیدای دریافت جایزه بهترین فیلم میشود، اما در ممکلت خودش حتی برای نمایش در جشنواره انتخاب نمیشود. من واقعا از این اتفاق ناراحت شدم، نه برای خودم، بلکه برای بچههایی که یک سال زحمت کشیدند، ناراحت شدم. بعدها که فیلم در یک نمایش خصوصی در خانه هنرمندان به سفارش آقای کثیریان دیده شد، دوستانی که آنجا بودند همه به اتفاق گفتند چرا فیلم شما در فجر انتخاب نشد؟ آقای طوسی گفتند من از این اتفاق در عجبم. حتی برخی از دوستانی که خودشان هم در کمیته انتخاب بودند، از اینکه این فیلم نهایتا انتخاب نشد، متعجب بودند و میگفتند دلیلی که برخی برای بیرونگذاشتن فیلم آوردند، منطقی و درست نبود. همان زمان به آقای رضاداد گفتم وقتی من اعتراض دارم، شما با توجه به اینکه دبیر جشنوارهاید، حتما باید فیلم را ببینید و هیأت انتخاب را برای انتخاب فیلم مجاب کنید. اما با عافیتطلبیها فیلم «تابو» ضربه خورد. البته مطمئن بودم برای «تابو»، بعد از فجر هم اتفاقاتی در جشنوارههای جهانی خواهد افتاد. بااینحال، خواهشم این است دبیری که برای فجر انتخاب میشود، بر آرای کمیته انتخاب نظارت داشته باشد و نگذارد برای کسی که صادقانه کار میکند، ناامیدی ایجاد شود. وقتی من برای حضور در فجر فرم پر میکنم، یعنی این جشنواره را قبول دارم. وقتی اینطور پاسخ میگیرم، دفعه بعدی که فیلم بسازم، دیگر فیلم را به این جشنواره نمیدهم. آیا واقعا یک کارگردان بعد از این همه دستاورد بینالمللی که برای سینمای کشورش داشته، باید اینطور پاسخ بگیرد؟ این بیرحمی است با فیلمی که با حساسیت و سلیقه ساخته میشود، اینطور برخورد کنند. نقش خانه سینما را در وضعیت فعلی سینما چطور میبینید؟ چه انتظاری از خانه سینما دارید؟ با توجه به اینکه رضا میرکریمی تازه مدیریتش را شروع کرده، فعلا نمیتوان خیلی در اینباره که مدیریت ایشان چه اثری در خانه سینما داشته، اظهارنظر کرد. شاید بعد از یک سال، بتوان در اینباره صحبت کرد. با شناختی که من از ایشان دارم امیدوارم مشکلات صنفی برطرف شود. خانه سینما قطعا میتواند مسائل صنفی را حلوفصل کند. تابو در سانفرانسیسکو موردتوجه قرار گرفت. چه بُعدی از فیلم برای آنها جذابیت داشت؟ در اولین نمایش تابو در مونترال نتوانستم برسم و ویزا نگرفته بودم. در اولین نمایش، آقای نظام کیایی میگوید استقبال خوبی بود. در دومین نمایش که خودم هم بودم، اهالی رسانه که گفتوگو کردند خیلی از فیلم خوششان آمد. موقع اهدای جوایز هم در اختتامیه به اين فيلم اشاره کرده بودند. سانفرانسیسکو نتوانستم بروم چون 20 روز بعد از مونترال بود، احتمالا ویزا نمیدادند. این فیلم چه زمانی روی پرده خواهد رفت؟ از آقای نوروزبیگی كه سؤال کردم، گفتند احتمالا پخش فيلم، برعهده «نور تابان» است اما زمان اكران را نمیدانم. باید از تهیهکننده بپرسید.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.