انرژی، حق مسلم ما
رضا اجتهادی. استاد فیزیک دانشگاه صنعتی شریف
با شروع انقلاب صنعتی و پیشرفت دانش ترمودینامیک، انرژی بهعنوان مولد کار و متعاقب آن سرمایه، به یکی از موضوعات استراتژیک جهانی تبدیل شد. برای حرکت لوکوموتیوهای صنعت و چرخهای کارخانهها، دسترسی به منابع انرژی نیاز بود و در نتیجه تلاش گستردهای برای کشف و یافتن معادن و ذخایر ناشناخته در سرتاسر جهان آغاز شد. همزمان تلاشهایی در عرصه علم برای دستیابی به فناوریهای جدید تولید انرژی آغاز شد. مهمترین منابع انرژی از چوب و ذغالسنگ به معادن نفت و گاز و مشتقات آنها بدل شد. معادلات ژئوپلیتیکی با میزان دسترسی به منابع انرژی بازتعریف شد و کشورهای صنعتی سرمایهگذاریهای کلانی را در پژوهش، دانش و فناوری با امید به کشف منابع ارزانتر و فراوانتر انرژی پایهگذاری کردند. در نیمههای قرن بیستم با دستیابی به دانش شکافت اتمهای سنگین و استخراج انرژی از فرایندهای هستهای، بسیاری فکر میکردند بهترین منبع انرژی ارزان با آلودگیهای زیستمحیطی کم را یافتهاند. هرچند همزمان روی فناوریهای دیگر نیز مطالعه و روشهای مختلف آزموده میشد، ولی برای حدود 70 سال انرژی هستهای یکی از بهترین گزینههای غیرفسیلی تأمین انرژی بود و البته در انحصار کشورهایی بود که زودتر شروع کرده و فناوریاش را به دست آورده بودند؛ کشورهایی بود که تمایلی براي بهاشتراکگذاشتن یافتههای خود با دیگران نداشتند و به روشهای مختلف، راه دستیابی را بر دیگران بسته بودند. ولی حوادثی مانند چرنوبیل و نیروگاه فوکوشیما، که یکی ناشی از خطای انسانی بود و دیگری معلول خشم طبیعت، این رؤیا را باطل کرد و نشان داد که با درنظرگرفتن خسارات جبرانناپذیر این حوادث، نه هزینه و نه آلودگیهای زیستمحیطی این فناوری، هیچکدام اصلا کم نیست. شاید احتمال وقوع حادثه کم باشد ولی خسارات آنقدر پرهزینه هستند که حاصل ضرب «ضرر در احتمال وقوع حادثه»، کلیه معادلات اقتصادی را جابهجا میکند. علاوهبر آن باید هزینههای دفن زبالهها را نیز درنظر گرفت. اینگونه بود که کشورهای زیادی به این نتیجه رسیدند که انرژی هستهای، انرژی آینده نیست. دقیقا همزمان با آغاز دوران شک كردن به کارایی و بهرهوری این فناوری، ایران برای بهدستآوردن آن برنامه بلندمدتی را شروع کرد. با وجود دیدگاههای مختلف کارشناسی در اینباره، سیاستگذاران دلایل کافی داشتند تا حتی به قیمت تحمل تحریمهای سنگین بینالمللی، در جهت اتمام پروژه به پیش روند و البته بعد از چند دهه به موفقیت نیز رسیدند. اکنون ایران به این فناوری دست یافته است و کشورهای قدرتمند جهان بر سر میز مذاکرات، ضمن تأیید این توانایی، حاضر به معامله بر سر محصول آن شدند. ممکن است برخی درباره دادهها و ستاندهها در این سالها، دیدگاههایی داشته باشند اما به باور نگارنده، مسئله اصلی، چشمانداز و فواید ممکن این توافق و حذف تحریمها بر دانش و فناوری مهار انرژی در کشور است. نکته مهم این است که فناوری غنیسازی تنها دستاورد این تلاش نبوده است. آنچه شاید در این مدت کمتر به آن پرداخته شده است، دیگر محصول تلاش چنددههای ایران در این برنامه است. محصولی که بسیار ارزشمندتر از خود فناوری است و آن تجربه تمرکز بر یک برنامه درازمدت برای خلق دانش و فناوری است. بله، «خلق»؛ چراکه با وجود اینکه این فناوری قبلا وجود داشت و حتی شاید کمی کهنه و قدیمی بود، ولی در اختیار ما نبود. باید از نو، چرخه را کشف میکردیم و کردیم، آن هم در مسیری که هر روز سنگی بر سر راهمان میانداختند. حال، نکته مهم استفاده از این تجربه است. اکنون با این باور میتوانیم به کشف و خلق روشهای نوین انرژی، روشهایی که دنیا هنوز تجربه نکرده است و در تلاش برای دستیابی به آنهاست، بپردازیم. فرض کنید که سالها پیش وقتی تصمیم به دستیابی به انرژی هستهای گرفته بودیم، با یک محاسبه استراتژِیک بهتر، به جای تمرکز بر فناوری 70 سال پیش، روی یک فناوری آینده مانند بهرهوری از انرژی خورشیدی، نعمتی که کشور ما از آن کمبهره هم نیست، تمرکز کرده بودیم و فرض کنیم که در همین مدت توانسته بودیم روشهایی بهینه مهار آن را بهدست آوریم، آنوقت امروز در معادلات جهانی در کجا قرار داشتیم؟ امروز دنیا به محصول ما نیازمند بود، میتوانستیم صادرکننده فناوری و محصول آن باشیم و در تمام معادلات انرژی حرف بالا را بزنیم. بله در دنیای امروز انرژی معادل قدرت است. تجربه گرانبهای دستیابی به فناوری انرژی هستهای، ارزان بهدست نیامده است. سیاستگذاران علم و فناوری باید آن را سرمایه هموارکردن راه آینده کشور کنند. توافق هستهای ایران با 1+5 در عرصه علم و فناوری نیز پیروزی بزرگی خواهد بود؛ اگر به آن به دید دادوستد یک محصول کهنه و روبهزوال با محصولات آینده نگاه شود. وجود این تجربه، در کنار حذف تحریمها میتواند زمان و هزینه رسیدن به فناوری آینده را کوتاه کند، به شرط آنکه با همان عزم ملی و حمایت نهادهای تصمیمگیری همراه باشد و از دانش و توان دانشگاهیان کمک گرفته شود. تجربهای که اگر بهدرستی از آن استفاده شود، ما را به قطب انرژی منطقه و حتی جهان تبدیل خواهد کرد. ولی اگر امروز در این راه قدم برنداریم، شاید 20 سال بعد باید برای بهدستآوردن قسمتی از این فناوری و البته «حق مسلممان» ناگزیر به برنامهریزی برای جدالی جدید با صاحبان فردای این انرژیهای نو باشیم.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.