نگاهی به آثار متأخر کورش شیشهگران به بهانه برپایی نمایشگاهی در گالری شیرین
بالهای پروانه
علیرضا امیرحاجبی
دوست عزیزی پرسید چرا دیگر در حوزه نقد تجسمی فعال نیستی؟ پاسخ به چنین پرسشی برایم بسیار سخت است. اما در چند جمله میتوان به آن پرداخت. مهمترین مسئله در فعالنبودن، همین است که نظریههای انتقادی در زمینه هنرهای تجسمی به حدی زیاد شده که تشخیص سره از ناسره عملا ناممکن مینماید. حداقل برای من یکی که اینچنین است. روشهای متعهد که هر کدام خود را صحیح و برتر میدانند و نیز منتقدانی که هر آنچه خود میگویند را وحی منزل میدانند و دیگران را هیچ. در چنین دورانی که بهراحتی میتوان بزرگان هنر تجسمی ایران را به اتهامهای ناروا و زشت موردخطاب قرار داد، همان بهتر که از حوزه نوشتار دورتر بمانیم که بهقول شهابالدین سهرودی: «...و کلمه خانه شیطان میشود». نقد حال محال است که اگر به ضعفهای اثری بپردازیم و اشکالاتی را مطرح کنیم، میگویند دشمن است. اگر به نکتهها و ایدهها به شکلی مثبت بنگریم، میگویند جیرهخوار و مجیزگوست. به همین دلایل است که با وجود گلایه دوستان و استادان حوزه تجسمی، کمتر مینویسم تا باعث کدورت دوستان چپ و راست نشوم. اما رویدادهایی هست که دل مرا میبرد. نقد و تحلیل را فراموش میکنم. به شور میآیم تا چیزی که فهمیدهام یا لذتی که دریافت کردهام را روایت کنم. رویدادهای مربوط به کورش شیشهگران از همیندست اتفاقات است. با دیدن آثارش شعفی به من دست میدهد و تشویقم میکند تا زنده بمانم. تا زندگی و پویایی را ارج نهم. رویداد گالری شیرین اینچنین بوده و هست؛ نمایشگاهی زیبا و متعالی که در سطور بعد چیزهایی دربارهاش خواهم نوشت از سرخوشی. نشانهها وقتی وارد گالری شیرین شدم، نورپردازی مناسب، آثار شیشهگران را از حالت یک ابژه (چیزِ و شیء هنری) کاملا خارج کرده بود. با تصویری مواجه شدم که چندین بار آنها را دیده بودم اما اینبار جور دیگری بود یا من جور دیگری بودم. نمیدانم. تصویر از معاصریت در ذهنم نمایان شد. قضاوتها در چنین وضعیتی بسیار کمرنگ میشود و والایی به ظهور میرسد. به همین دلیل برایتان نوشتم: «نمایشگاهی زیبا و متعالی»، حال زیباییاش کجاست و والاییاش کجا؟ میتوانم نشانههایی از آن را تعریف کنم. کانت میگوید زیبایی رتبهای پایینتر از والایی دارد. والایی میتواند زیبا باشد و شاید گاه هراسناک. آنگاه که به ارتفاع دماوند مینگریم، به زیبایی آن مینگریم اما چیز دیگری هم هست: «سرفرازیاش، راستایستاییاش و ستبری قدرتش». این همان والایی طبیعت است که زیبایی را در خود نهفته دارد. کانسپت والایی در جهان کانت چنین بوده اما در دنیای معاصر اشکال دیگری مییابد. گاه میتوان والایی را در یک معماری عظیم فتوریستیک دید. گاه همان والایی در تصاویری به دست میآید که تکنولوژی پیشرفته آن را از مدار سیاره زحل برایمان فرستاده و گاه یک شتابدهنده در سوئیس که ذرات بنیادین را بههم میکوبد. اینها والاییهای جهان معاصر هستند که در بسیاری از موارد زیباییهایی هم دارند. چقدر والا و زیباست محیطی صحرایی که با سلولهای خورشیدی مفروش شده است یا توربینهای بادی که در دشتی پرباد به حرکت درمیآیند تا زمین را با پاکی آشتی دهند. اینها تصاویری هستند که مفاهیم غیرمحسوسشان ناگهان بر ما ظاهر میشوند. مانند داستانی که جان کیج برایمان نقل میکند. کیج یک سال به سخنرانی پروفسور سوزوکی در محیطی پرسروصدا گوش میداده. سوزوکی بسیار آرام حرف میزد و کیج هیچچیز نمیفهمید. تا اینکه روزی وقتی برای چیدن قارچ به جنگل میرود ناگهان تمام حرفهای ناشنیده پروفسور سوزوکی در ذهنش نمایان میشود. ناگهان پدیدار شدند. این تجربه را در ورود به گالری شیرین داشتم: «ناگهان پدیدار شد». آنچه در ذهن ما پدیدار میشود بهسرعت میگریزد و فقط تأثیراتش برجای میماند؛ تجربهای زیستی و روانی از تصویری که نماینده زیبایی است و والایی. نماینده معاصریت و امروز- بودگی. آثار شیشهگران فراتر از حوزه هنر تجسمی (پلاستیک) میرود و چیز بیشتری را نمایندگی میکند. با اکنون در ارتباط است. بههمیندلیل هر موضوعی را از آنِ خود میکند. اما فقط موضوع نیست، بلکه آثار او مکان را نیز میتواند تسخیر کند. میتواند از کادر محدود بوم خارج شود و روی دیوارهای گالری ادامه یابد و به دیوارهای کوچه و خیابان برسد. دارای رنگ، خط و حرکت است؛ چیزهایی که گسترش مییابند بدون آنکه به دامچاله «بازنمایی» سقوط کند. دام چاله کسلکنندهای که با فریادهای بیدلیل «پستمدرنیسم» به پایان رسید اما هنوز نشانههای محسوسی از آن در حوزه تجسمی ایران و جهان باقی مانده است. نقاشی شیشهگران به مرکز تنها اشارهای دارد اما تحرک عجیب و غیرقابل پیشبینی خطوط دینامیکش بیننده را به عبور دعوت میکند. آثار شیشهگران مدرن است، زیرا شفاف است. رنگها خالص هستند. سایهای در کار نیست. پس خورشید در آثار وی در وضعیت عدل کامل است. آثار او از ظهری آفتابی خبر میدهد. الگوهای هواشناسی شیشهگران را میتوان به شکلی گرافیکی پیشبینی کرد، آنچه نمیتوان پیشبینیاش کرد، جزئیات، سرعتها و افت و فرودهاست. خطهای او از کجا آغاز میشوند در کجا نقطه پایان خود را به ما نشان میدهد؟ فشردگیها را میتوان با الگویی آماری و براساس انطباق دو الی سه اثر شیشهگران پیشبینی کرد. اما اگر تعداد آثار در این مطالعه آماری بیش از سه اثر باشد، بهتدریج از الگو و پیشبینیها دور میشویم. الگوها آشوبناک میشوند. چشمها در این مجموعه نفیس، اثری جدید و شاخص به طرزی خاص خودنمایی میکند. یادبودی برای کودک ساکن و ساکت سوری که مدتی پیش قلب جهانیان را به درد آورد: «آیلان»، با پیراهنی سرخ و شلوارکی سرمهایرنگ که بر ساحل ماسهپوش آرمیده بود. سابقه شیشهگران در حوزه هنرهای مفهومی باعث آن شد تا برای مخاطب طرحی مفهومی ارائه کند. جایدادن صندلی مخصوصی برای نشستن و نظارهکردن جهان امروز. مدرنبودن هنرمند در چنین کنشی خودنمایی میکند. او وابسته به رویدادها نیست اما میتواند با گزینشی بجا بدون حرفوحدیثی بیش از اندازه، موضع خود را مشخص و اعلام کند. شیشهگران چند دهه پیش هم به اشکال مختلف (چه مفهومی و چه تجسمی) دست به اعلام موضع زده بود. او به همان اندازه که با لطافت، دست به کار خلق اثری برای زمین مادر میزند، از سمت دیگر در مجموعهای به شکلی نمادین، به جنگ معترض میشود و خشونت را محکوم میکند. آیلان شما را به نظاره دعوت میکند و شیشهگران نیز چنین است. برای شما از مجموعه طراحیهای صنعتیاش یک صندلی انتخاب میکند و درست روبهروی آیلان میگذارد. بنشین و در آرامشی ظاهری به چشمهای کودکی بنگر که تا عمق غمی انتزاعی پیش رفته است. آیلان دیگر نیست اما چشمهای غمگینش در ظهر گرم هنر شیشهگران از چشمه شفاف و پاک تصویر آب مینوشد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.