دژهایی براي محافظت از تاریخ و جغرافیا
یوچی فوناباشی . مترجم: مهدی نوریان
در نتیجه توافق اخیر بر سر برنامه هستهای ایران، تا ۱۵ سال آینده ایران از غنیسازی و دستیابی به موادی چون اورانیوم یا پلوتونیوم برای استفاده در تولید سلاحهای هستهای منع خواهد شد. در عوض، شورای امنیت سازمان ملل متحد، اروپا و ایالات متحده برنامه لغو تحریمهای حال حاضر ایران را آغاز میکنند. با وجود این، این توافق همچنان این فرصت را برای ایران فراهم میکند تا بهعنوان قدرتی هستهای در درازمدت ظهور کند. ادامهپیداکردن مخالفتهای اسرائیل نیز برایناساس است.رقیب دیگر ایران در منطقه، عربستان سعودی است؛ کشوری که کمتر از تنشزدایی جدیدی که بین ایالات متحده و ایران اتفاق افتاده، راضی است. از زمان شکلگیری حكومت شیعی در عراق و شدتگرفتن مخالفت سنیهای عراق، این کشور در مسیر افول قرار گرفته است؛ به این معنا که عراق تدریجا ویژگی خود را به عنوان «منطقه حائلی» بین ایران و عربستان از دست میدهد؛ البته اتفاقی که در یمن در حال رخ دادن است نیز جنگی نیابتی بین این دو قدرت است.از نقاط قدرت ایران میتوان به ثباتی اشاره کرد که حاصل از ویژگیهای منحصربهفردی چون فلات ایران، میراث تاریخی، حافظه جمعی امپراتوری پارس در سراسر منطقه و جمعیتی بالغ بر ۷۹ میلیون نفر، در مقایسه با جمعیت ۳۱میلیوننفری عربستان سعودی است. علاوه بر مزیت موقعیتی ایران، این کشور میتواند هر وقت اراده کند تنگه هرمز را ببندد.منطقه استراتژیک دیگر در خاورمیانه، قسمت بالای شبهجزیره عربستان است. «هالفورد مکیندر»، استراتژیست پیشرو در حوزه جغرافیای سیاسی، یکبار از این منطقه بهعنوان پلی یاد کرد که قارههای اوراسیا و آفریقا را به هم متصل میکند. کسی که این منطقه را کنترل کند، بر همه خاورمیانه کنترل خواهد داشت.درحالحاضر، عربستان سعودی به همراه مصر، این منطقه را در کنترل خود دارند. اما بحران رژیم عربستان در آینده یا زوال در عراق، یک خلأ قدرت میسازد. دراینصورت، ایران و ترکیه میتوانند با هم این خلأ را پر کنند.یکی از نقاط قوت ترکیه، احاطه کاملش بر سومین منطقه استراتژیک خاورمیانه، یعنی پل زمینی آناتولی است. نقطه قوت دیگر ترکیه این است که حافظه بهجامانده از امپراتوری عثمانی و قلمرو تحت حاکمیتش عمیقا در این سرزمین نهادینه شده است. همچنین جمعیت ترکیه ۷۸ میلیون نفر است. علاوهبر این، دو رود دجله و فرات از ترکیه سرچشمه میگیرند. سدی در قسمت بالای رودخانه فرات در ترکیه قرار دارد که وظیفه تأمین آب ساکنان فلسطینی کرانه باختری را عهدهدار است. ترکیه از زمان تأسیسش تا کنون مدلهای غربی را در فرایند مدرنسازی نصبالعین خود قرار داده است. در سال ۱۹۸۷، ترکیه برای عضویت در جامعه اروپایی درخواست خود را مطرح کرد. در سال ۲۰۰۵ بود که این کشور به انجام مذاکراتی برای ورود به اتحادیه اروپا مبادرت کرد. اما در دهه اخیر، ترکیه متوجه این ماجرا شده است که عضویت در اتحادیه اروپا احتمالا رؤیایی ناممکن است. دست رد اروپای غربی به سینه ترکیه و حس بیگانگی این کشور باعث شده است نگاهش بیشتر متوجه شرق شود؛ نگاهی به سوی خاورمیانه و آسیای مرکزی.پنج سال پیش، ترکیه و برزیل داوطلب شدند تا بین ایران و جامعه بینالملل پیرامون مذاکرات دیپلماتیک و بر سر تحریمهای اقتصادی علیه ایران میانجیگری کنند. این اولین نشانه نگاه شرقگرایانه ترکیه بود. ترکیه و ایران احتمالا نقشهای مهمی را در باثباتسازی خاورمیانه در آینده بازی خواهند کرد. منافع این دو کشور پیچیده است؛ همانطور که در بحران اخیر سوریه نیز مشخص است که ایران از رژیم بشار اسد حمایت میکند و ترکیه حامی نیروهای ضددولتی است. در آینده البته این پتانسیل وجود دارد که دو کشور روابطشان را تعمیق کنند.ترکیه با آگاهی از نقش خود بهعنوان قدرتی منطقهای که بین اروپا و خاورمیانه پل میزند، به دنبال طرحی برای ساخت خطلولهای بهمنظور انتقال نفت و گازوییل ایران به اروپاست. اگر ثبات به روابط دو کشور بازگردد، ایران نیز احتمالا با این طرح همراه میشود.۱۵۷ میلیون نفر، مجموع جمعیت ایران و ترکیه، بیش از جمعیت دوازده کشور عربی منطقه بینالنهرین و شبهجزیره عربستان است. تا سال ۲۰۵۰، جمعیت هرکدام از کشورهای ایران و ترکیه به مرز صد میلیون نفر خواهد رسید. این فقط ترکیه و ایران خواهند بود که بهعنوان «قدرتهای واقعی» قطعا در خاورمیانه باقی خواهند ماند. بهغیر از مصر، انتظار میرود کشورهای عربی واقعشده بین ترکیه و ایران، بهعنوان قدرتهای بالقوه وجود داشته باشند و نه قدرتهای واقعی. در سال ۱۹۱۶، پیش از سقوط امپراتوری عثمانی، بریتانیا و فرانسه موافقتنامه «سایکس-پیکو» را امضا کردند. این توافقنامه بعدا قلمرو عثمانی را زیر بیرق این دو کشور قرار داد؛ مرزهای جدیدی به منظور تأسیس حوزههای نفوذشان کشیده شد. کشورهایی مثل سوریه، لبنان، اردن، عراق، عربستان سعودی و کویت حاصل این توافقنامه بودند. تعارض ژئوپلیتیک جدیدی با هدف نابودی نقشهها و تاریخ در راه است. سؤال کلیدی در رابطه با این تعارض این است که آیا ایران و ترکیه در پاسداری از تاریخ و جغرافیا در منطقه نقش دژهای امنی را بازی میکنند یا نه.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.