پیشنهادهایی برای استفاده از تجربههای بومی
از پیشداوری بپرهیزیم
مرضیه خلیلی*
در سال 1989، مجمع عمومی سازمان ملل روز چهارشنبه دوم اکتبر را به عنوان روز جهانی کاهش بلایای طبیعی تعیین کرد. بعد از یک دهه فعالیت بینالمللی برای کاهش بلایای طبیعی، این مجمع با هدف ارتقای فرهنگ جهانی در زمینه كاهش بلایا، در سال 2001 تصمیم به ادامه آن گرفت و هر سال با شعاری جهانی، در این مسیر تلاش میکند. تمرکز روز جهانی در سال 2015 بر موضوع کاهش بلایا، بهرهگیری از دانش و تجربیات افراد بومی و محلی که در طول زمان از نسلی به نسل بعد منتقل شده است و همراهکردن آن با علم مدرن به منظور افزایش انعطافپذیری و آگاهی افراد جامعه در مواجهه با بلایاست. این بهانهای شد تا نگاهی به خطر زلزله و چگونگی کاهش آسیبهای احتمالی آن در ایران بیندازیم.
اﯾﺮان، ﺑﻪ ﻟﺤﺎظ وﯾﮋﮔﯽهای زﻣﯿﻦﺷﻨﺎختی و قرارگیری در کمربند لرزهخیز آلپ- هیمالیا، یکی از نقاط لرزهخیز جهان است که همواره وقوع زلزلههای مخرب، آسیبهای جانی و مالی فراوانی به مردم این سرزمین تحمیل کرده است. زمینلرزههایی مانند منجیل- رودبار در سال 1369 با 35هزار کشته و زلزله بم در سال 1382 با بیش از 40 هزار کشته. ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ آﻣﺎرهای ﻣﻮﺟﻮد، اﺣﺘﻤﺎل اﯾﻨﮑﻪ در آﯾﻨده ﻧﯿﺰ ﺷﺎهد زلزلههای مخرب ﺑﺎﺷـﯿﻢ، دور از اﻧﺘﻈﺎر ﻧﯿﺴﺖ. متأسفانه به دلیل ناشناختهبودن مکانیسم زلزله، وقوع آن ﻏﺎﻓﻠﮕﯿﺮاﻧﻪ است و ﺑـﺮﺧـﻼف ﺳـﺎﯾﺮ ﺣﻮادث ﻃﺒﯿﻌﯽ، اﺛﺮات ﺷﺪﯾﺪﺗﺮی در اذهان به جا ﻣﯽﮔﺬارد. اﻣﺮوزه ﺑـﺎ ﮔﺴـﺘﺮش و ﺗﻮﺳـﻌﻪ ﺷﻬﺮﻧﺸـﯿﻨﯽ و ﺷﻬﺮﺳـﺎزی و روند روبهاﻓـﺰاﯾﺶ ﺟﻤﻌﯿﺖ، ﺧﻄﺮ زﻣﯿﻦﻟﺮزه ﺑﯿﺸﺘﺮ و ﻧﺘﺎﯾﺞ آن ﻓﺎﺟﻌﻪآﻣﯿﺰﺗﺮ شده است. ﺑﺎ ﺗﻮﺟﻪ ﺑﻪ اهمیت ﺑﺤـﺚِ ﭘـﯿﺶﺑﯿﻨـﯽ زﻣـﯿﻦﻟـﺮزه در ﮐـﺎهش ﻣﺨﺎﻃﺮات آن، بسیاری از کشورها خود را برای مقابله با این پدیده طبیعی آماده کرده و تمهیدات لازم برای مطالعه و پیشبینی زلزله و نیز نصب سیستمهای هشداردهنده زودهنگام به منظور کاهش خطرات و تلفات احتمالی را فراهم آوردهاند. تاکنون مطالعات زیادی در زمینه پیشبینی زلزله انجام شده است اما ﻣﺘﺨﺼﺼﺎن زﻣﯿﻦﻟﺮزه ﺑﺮ ﻏﯿﺮﻗﺎﺑﻞ ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ ﺑﻮدن زﻣﺎن دﻗﯿﻖ زﻟﺰﻟـﻪ ﺑـﺎ داﻧـﺶ و اﻣﮑﺎﻧﺎت ﮐﻨﻮﻧﯽ ﺑﺸﺮ ﺗﺎﮐﯿﺪ دارﻧﺪ. در حقیقت، پیچیدگی پدیدههای زمینشناختی با وجود پیشرفتهای صورتگرفته، بشر را در پیشبینی وقوع زلزله ناتوان کرده است. درﻋﯿﻦﺣﺎل، ﭘﯿﺶﻧﺸﺎﻧﮕﺮهاﯾﯽ قبل از وقوع زلزله وﺟـﻮد دارﻧـﺪ ﮐﻪ ﻣﯽﺗﻮان ﺑﺎ ﺗﻤﺮﮐﺰ ﺗﺤﻘﯿﻘﺎت ﺑﺮ ﻣﻄﺎﻟﻌﻪ آنها ﺑﻪ ﯾﺎﻓﺘﻦ روﺷﯽ مطمئن ﺑﺮای ﭘـﯿﺶﺑﯿﻨـﯽ زلزله اﻣﯿـﺪوار ﺑﻮد. هر ﭘﺎراﻣﺘﺮی ﮐﻪ ﻗﺒﻞ از وﻗﻮع زﻣﯿﻦﻟﺮزه ﺗﻐﯿﯿﺮاﺗﯽ در آن ﭘﺪﯾﺪ آﯾﺪ، بهگونهای ﮐﻪ ﺑﺘﻮان ﺑﺎ ﺑﺮرﺳﯽ دﻗﯿﻖ اﯾـﻦ ﺗﻐﯿﯿﺮات، زﻣﯿﻦﻟﺮزه را ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ کرد، ﭘﯿﺶﻧﺸﺎﻧﮕﺮ نام دارد. لازم به ذکر است ﻣﺎهیت ﭘﯿﺶﻧﺸﺎﻧﮕﺮهای زﻟﺰﻟﻪ ﺑﻪ ﺻﻮرﺗﯽ اﺳﺖ ﮐﻪ هیچﯾـﮏ از آنها در ﺗﻤـﺎﻣﯽ زﻣـﯿﻦﻟﺮزهها وﺟﻮد ﻧﺪارﻧﺪ و بنابراین ﻧﻤﯽﺗﻮان ﺑﺎ ﺗﻤﺮﮐﺰ ﺑﺮ ﯾﮏ ﭘﯿﺶﻧﺸﺎﻧﮕﺮ، وﻗﻮع ﯾﺎ ﻋﺪموﻗﻮع زﻣﯿﻦﻟﺮزه را در ﯾـﮏ ﻣﻨﻄﻘـﻪ ﯾـﺎ ﻣﺤﺪوده زﻣﺎﻧﯽ ﻣﺸﺨﺺ، ﭘﯿﺶﺑﯿﻨﯽ ﮐﺮد و شاید بر اساس شرایط محیطی و زمینشناسی خاص در هر منطقه، پیشنشانگرهایی ویژه بروز کنند که هنوز ناشناختهاند. به نظر میرسد برای رسیدن به نتایج و پیشبینی دقیقتر احتمال وقوع زلزله، بهتر است به جای آنکه تنها به بررسی پیشنشانگرها بپردازیم، پارامترهای طبیعی دیگری را که شاید در وقوع زلزله مؤثر باشند و تاکنون نیز مورد بررسی قرار نگرفتهاند، بررسی کنیم تا به دور از تعصبات علمی، به نتایج بهتری دست پیدا کنیم. یکی از این موارد که شاید همواره مورد بیمهری قرار گرفته باشد، دانش و تجربیات افراد بومی و محلی مناطق حادثهخیز است. همگی ما شنیده یا خواندهایم که گذشتگان با استفاده از شواهد طبیعی، تغییرات محیط اطراف یا از روی رفتار حیوانات محلی، میتوانستند وقوع باران، توفان و حوادث طبیعی را پیشبینی کنند؛ اما امروزه با پیشرفت درخورتوجه علم و تخصصیشدن مسائل، از درک پدیدههای طبیعی عاجز هستیم؛ چراکه تنها به دانش متخصصان تکیه کرده و طبیعت و تجربه افراد بومی را فراموش کردهایم، چهبسا حقایق بسیاری در پس این تجربیات نهفته باشد که علم کنونی عاجز از شناخت آنهاست. اکنون زمان مناسبی است که ما نیز همگام با دیگر کشورها، اطلاعاتی را درباره نشانههای طبیعی قبل از وقوع حوادث که در حافظه افراد مسن و باتجربه است و نسل به نسل از اجدادمان به یادگار مانده و نیز آنچه را در کتابهای قدیمی ذکر شده است، جمعآوری کرده و با بهرهگیری از روشهای مدرن تحلیل دادهای، دانش بومی و سنتی را استخراج کنیم. موضوع دیگری که باید به آن توجه کرد این است که اکثر محققان در تحقیقات خود عواملی را بررسی میکنند که به نظر آنها در وقوع حادثه مؤثرتر است و بهاینترتیب به انتخاب یک یا چند پارامتر میپردازند و آنها را تجزیه و تحلیل میکنند و اینگونه نظر شخصی خود را وارد تحقیق میکنند. امروزه الگوریتمها و روشهای پیشرفته تحلیلداده این مشکل را حل کردهاند و اجازه میدهند خود دادهها و اسرار نهان در آنها سخن گویند و از وارد شدن نظر محقق و تعصب نسبت به بعضی پارامترها جلوگیری شود. علم دادهکاوی در بسیاری از علوم، ازجمله علوم انسانی، پزشکی، اقتصاد و آمار و ... در کشورهای پیشرفته، تحول عظیمی ایجاد کرده است. ﭼﻪﺑﺴﺎ ﺑﺎ مطالعه ﭘﯿﺶﻧﺸﺎﻧﮕﺮها و دانش بومی و درنظرگرفتن پارامترهای طبیعی دیگر (پارامترهای زمینشناسی، ژئوفیزیکی و هواشناسی) که شاید در وقوع زلزله مؤثر باشند؛ به همراه بهکارگیری روشهای نوین تجزیه و تحلیل اطلاعات (روش دادهکاوی)، ﺑﺘﻮان قوانین حاکم بر دادهها را استخراج کرد و از آن برای پیشبینی احتمال وقوع زلزله در آینده بهره گرفت و گوشههای تاریک این فرایند را به مرور زمان روشن کرد؛ البته این حاصل نمیشود مگر با یک عزم ملی و حمایت کامل مسئولان. در پایان یادمان باشد تلاش برای کاهش آسیبهای ناشی از بلایای طبیعی نیازمند آگاهی و همکاری همه آحاد و اقشار جامعه (از کودکان و جوانان گرفته تا افراد مسن) است و هر فرد به فراخور تواناییهایش در این امر مسئول است. * عضو هیأتعلمی دانشگاه شیراز
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.