تعیین احتمال وقوع زلزله طی سالهای آتی در نقاط مختلف کشور
طرح «پرشیا» نیازمند حمایت جدی است
حمید زعفرانی*
بعد از شکستهای متعدد و جهانی مطالعات متمرکز روی پیشبینی دقیق مکان، زمان و بزرگای زلزله آینده، محققان در سراسر دنیا از اصطلاح جدیدی به نام پیشبینی احتمال وقوع زلزله استفاده میکنند. به زبان سادهتر، درست است با دانش فعلی بشر نمیتوان درباره مشخصات و زمان زلزله بزرگ بعدی بهصورت قطعی سخن گفت، اما میتوان در قالب تئوری احتمالات، مناطقی که خطر وقوع زلزله در آن بالاتر است را با دقت مناسبی تعیین کرد. آخرین نمونه ناکامی در پیشبینی قطعی در جریان زلزله سال 2009 در شمال ایتالیا، که منجر به کشتهشدن بیش از 300 نفر شد، ملاحظه شد. با توجه به اینکه زلزله فوق با دوره طولانی از فعالیت پیشلرزهای (پیشلرزههای کوچک) همراه بود، برخی از بازماندگان قربانیان، از دانشمندان و زلزلهشناسان ایتالیایی شکایت کردند. دولت ایتالیا برای رسیدگی به موضوع، گروهی از دانشمندان طراز اول از سراسر دنیا را مأمور تهیه یک گزارش درباره اقدامات ممکن و قصور یا تقصیر احتمالی مؤسسات زلزلهشناسی این کشور کرد. جمعبندی گزارش کمیته حاکی از آن بود هیچ روش قابلاعتمادی برای پیشبینی دقیق وقوع زلزله، در حال حاضر وجود ندارد. اما کمیته بر لزوم استفاده از روشهای نوین احتمالاتی برای پیشبینی و تعیین نقاط پرخطر زلزله تأکید کرد. استفاده از نتایج این مطالعات، سبب میشود دولتهای ملی یا محلی بتوانند بودجههای محدود خود را در مقاومسازی ساختمانها، آموزش مردم و تجهیز امکانات امدادی در مناطق با خطر بالاتر متمرکز و مصرف کنند. به بیان دیگر، این کار به معنی استفاده بهینه از بودجههای محدود است. استفاده مهم بعدی این اطلاعات در حوزه بیمه زلزله است. صنعت بیمه زلزله امروز در دنیا از پیشروان مطالعات نوین تعیین احتمال وقوع زلزله است. محدودیت بودجه، برای مقاومسازی و آمادهکردن زیرساختها در همه نقاط کشور، لزوم تعیین مناطق دارای اولویت بر مبنای علمی و نیازهای صنعت بیمه، علت اصلی توجه به پیشبینیهای احتمالی با لحاظ وقوع زلزلههای جدید و اندرکنش گسلها، بوده است. قانون بیمه ایالتی کالیفرنیا درباره تعیین نرخ بیمه منازل در برابر زلزله الزام کرده است پیشرفتهترین اطلاعات و روشهای ممکن (دانش روز) برای تخمین احتمال وقوع و شدت و خسارات زلزله به کار رود. در این ایالت که لرزهخیزترین بخش آمریکای شمالی است، برنامه تحقیقاتی برای تعیین احتمال وقوع زلزله در روی گسل سناندریاس از سالهای 1988 میلادی آغاز شد. در جدیدترین مورد، دولت ایالتی و برنامه ملی علوم آمریکا (NSF) عهدهدار سرمایهگذاری روی پروژه عظیم و پیشرفته «تخمین احتمال وقوع زلزله در کالیفرنیا» بودهاند. در کشور ایتالیا هم مشابه این برنامه وجود دارد؛ در جریان این پروژه عظیم که با نام S2 شناخته شده و توسط مؤسسه ژئوفیزیک و آتشفشانشناسی ایتالیا (INGV) با پشتیبانی مالی سازمان دفاع غیرنظامی این کشور (DPC) صورت گرفت، مناطق پرخطر این کشور از لحاظ احتمال وقوع زلزله در بازههای مختلف کوتاه تا بلندمدت مورد مطالعه قرار گرفت. این نتایج در تصمیمگیریهای مدیریتی برای تخصیص منابع برای مقاومسازی و آمادهسازی پیش از زلزله به کار رفته است. در سال 2005 تیمی مستقل از محققان ژاپنی-آمریکایی کار روی تحلیل خطر زمان-وابسته پایتخت ژاپن و نواحی اطراف آن را به انجام رساندهاند. نتیجه این تحقیق نشان داد توکیو در 30 سال آینده (از سال مبدأ 2006) با احتمال 35 درصد زلزلهای با بزرگای بیش از 7.3 را تجربه خواهد کرد و با توجه به خسارات یک میلیارد دلاری وقوع زلزله در این شهر، خسارت سالانه محتمل در این دوره 15 میلیون دلار است. بنابراین امروزه سرمایهگذاری وسیعی در حوزه پیشبینی احتمالاتی وقوع زلزله در سراسر کشورهای زلزلهخیز جهان صورت گرفته و مطالعات عمیقی در جریان است. در کشور ما نیز با هدف شناخت بهتر میزان درصد احتمال وقوع زلزله در نقاط مختلف، پیشنهاد اجرای «طرح جامع شناسایی احتمال وقوع زلزله در فلات ایران» (با نام اختصاری «پرشیا») توسط پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله مطرح شده است. اما متأسفانه تاکنون از حمایت مالی برای اجرای آن (که با توجه به ابعاد وسیع نیازمند سرمایهگذاری مناسبی است)، در داخل کشور برخوردار نشده است. خوشبختانه وضعیت موجود ایران از لحاظ حجم دادههای مربوط به وضعیت پوسته، موقعیت گسلها، اندازهگیریهای ژئودتیکی، مطالعات سنیابی و دیرینهلرزهشناسی و زمینشناسی که به همت متخصصان ایرانی و خارجی در 20 سال اخیر انجام شده است، نسبتا مناسب است. هماکنون تقریبا در همه جنبهها (گسلها، پوسته، نرخ حرکات ژئودتیکی، مطالعات سنیابی و دیرینهلرزهشناسی) شناخت مناسبی از فلات ایران داریم که برای شروع یک پروژه بزرگ کافی است. اما این اطلاعات پراکنده کاربرد عملی برای کاهش ریسک زلزله در کشور ندارد. درواقع این اطلاعات و تحقیقات پراکنده، نیاز به یک چارچوب واحد برای ساماندهی دارد. چارچوب پیشنهادی «پرشیا» در پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله میتواند این زمینه را فراهم کند. با انجام این پروژه، مناطقی که انتظار وقوع زلزله در آنها در چند سال آتی بیشتر است، از سایر نواحی متمایز خواهد شد (در قالب تعیین احتمال وقوع زلزله در نقاط مختلف کشور) و دولت و ارگانهای امدادونجات میتوانند اقدامات خود را در این مناطق با تمرکز بیشتر دنبال کنند. هرچند با نبود حمایت مالی، فعالیتهای تحقیقاتی فشرده دراینباره در پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله در جریان است، اما امید است با توجه به اهمیت موضوع و فراهمشدن زمینه و منابع لازم، روند اجرای این پروژه عظیم که از لحاظ اهمیت جزء چند اولویت اصلی تحقیقاتی کشور است، سرعت بیشتری به خود گیرد.
* دانشيار پژوهشگاه بینالمللي زلزلهشناسی و مهندسی زلزله
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.