|

توان گفتمان‌سازي روشنفكران

احمد غلامی . سردبير

چقدر شبیه قصه‌هایش بود. روز آخر حیات احمد محمود در بخش آی‌.سی‌یوِ‌ بیمارستان مهراد به ملاقاتش رفتم. روپوش سبز مضحکی تنم کردند. کنار تختش رفتم. بیهوش و عریان بود. با تب بسیار بالا، زیر دانه‌های درشت یخ به‌سختی نفس می‌کشید و دهانش مثل ماهی در خاک باز و بسته می‌شد. شبیه قصه‌هایش شده بود: مبارزه، مقاومت و شکست. حالا با مرگ دست‌و‌پنجه نرم می‌کرد و دیگر نمی‌توانست حکایت این مبارزه را قصه کند. قبل‌تر هوشنگ گلشیری مرده بود و احمد شاملو و خیلی‌های دیگر. مرگ تک‌تک آنها را با خود می‌برد و ما فکر می‌کردیم مثل همه آدم‌ها بالاخره روزی باید مرد. غافل از اینکه برخی‌ها مثل دیگران نیستند و جای خالی‌شان را دیگری نمی‌تواند پر کند. مسئله فقط این نیست که بعد از آنها نسلی نیامد که جایشان را بگیرد. ماجرا غم‌انگیزتر و خسارت‌بارتر است. کسی در جامعه تأثیر منفی غیاب این آدم‌ها را نمی‌بیند، یا می‌بیند و باور نمی‌کند، یا باور دارد و سکوت می‌کند. در غیاب روشنفکرانی چون احمد محمود، احمد شاملو، هوشنگ گلشیری و دیگران، ادبیات بزرگان خود را از دست داده است. این آشفته‌بازاری که در ادبیات و به‌خصوص در ترجمه شاهدیم و این سهل‌انگاری مفرط و صوفی‌مسلکی در مواجهه با آثار ادبی و نقدشان و رویکردِ «این نیز بگذرد»، کمترین ضرر ناشی از فقدان این‌دست روشنفکران است. مهم‌ترین آسیب اما، متوجه سیاست است. روشنفکرانِ نویسنده و هنرمند از دو بُعد بر سیاست تأثیر می‌گذارند. اول اینکه با خلق آثار خلاقه جهانی نو می‌سازند و مردمی نو خلق می‌کنند و به آنها «توان» می‌بخشند، مردمی چنان دگرگونه با پیش‌تر از خود، که حتی در باور خودشان نمی‌آید. ازاین‌رو ادبیات همواره بدیلی جدی برای سیاست است. بعد دوم اما، توانِ‌ گفتمان‌سازی روشنفکران است. گفتمانی اصیل و ناب، که در جایی بیرون از منظومه قدرت، سیاست را خلق می‌کند. روشنفکران با مداخله در همه امور سیاست‌سازی می‌کنند و گفتمانی را شکل می‌دهند که از جنس رهایی است و در سیاسی‌ترین شکلش آزادی و برابری را طلب می‌کند. این پرسش که چرا این گفتمان از جنس رهایی است، پاسخی ساده و سرراست دارد: ‌این گفتمان بدون اراده یا دورخیز برای کسب قدرت، و ناگزیر خارج از منظومه قدرت شکل می‌گیرد. اگر به گذشته نه‌چندان‌دور یعنی قبل از دولت اصلاحات بازگردیم، به‌سادگی پاره‌گفتارها و گفتمان‌هایی را شناسایی خواهیم کرد که موجب خلق سیاست شده‌، «مردم» را شکل داده‌ و به تغییر تحریض می‌کند. نویسندگان، شاعران و سینماگرانِ روشنفکر آن دوران کوشیدند در فضای نه‌چندان‌مناسب، امر اجتماعی را به امر سیاسی تبدیل کنند. پیروزی هر حرکت سیاسی و تداوم آن در همین نکته نهفته است که طیف‌های درگیر در تغییر، چقدر می‌توانند به این روال وفاداری نشان دهند. و وفاداری یعنی استمرار مداخله در امر اجتماعی و پس‌زدن موانع و مقابله با وضعیت موجود و هرآنچه آزادی را مخدوش می‌کند و برابری را به مخاطره می‌ا‌ندازد. هیچ روشنفکر و اصلاح‌طلبی نمی‌تواند در منظومه دولت این حرکت را تداوم ببخشد. این مسئله در رویکرد برخی از روشنفکران دینی به‌وضوح دیده می‌شود و ظهور و افول آن را قبل و بعد از دولت اصلاحات می‌توان پیگیری کرد. قبل از دولت اصلاحات آنها نقش مؤثری در روی‌کار آمدن این دولت داشتند. این گفتمان، دولت اصلاحات را شکل داد، زیرا بیش از آنکه در اندیشه تصاحب و تملک قدرت باشد در اندیشه گشایشی در تفکر و تغییر در وضع موجود بود. از این‌رو در آن زمانه همپوشانی روشنفکران دینی و مستقل اجتناب‌ناپذیر شده بود و با تمام اختلافات ایدئولوژیک و طرز نگاه به دولت، آنها توانستند گرد یک مفهوم متحد شوند. اما برخی از روشنفکران دینی بعد از روی کار آمدن دولت اصلاحات در دل دولت هضم شدند و برخی دیگر که ستایش از دولت را در شأن خود نمی‌دیدند سکوت اختیار کردند و برخی نیز تنها برای حفظ جایگاه نمادین خود کوشیدند فضا را رادیکال کنند و با این کار به پارادُکسی تن دادند که نه مفهوم‌ساز بود و نه مردم‌ساز. در خوشبینانه‌ترین شکلش می‌توان گفت، اگرچه آنها از منافع نزدیکی یا حضور در دولت منتفع نمی‌شدند اما هاله شائبه انتفاع از دولت همواره گرد سر آنان بود. روشنفکران دینی و تئوریسین‌های اصلاحات در این جایگاه، بیشترین و جدی‌ترین آسیب را دیدند و سرانجام تلاش نافرجام آنها برای تغییر از دل دولت این پرسش جدی را پیش کشید که آیا با نظریه‌پردازانِ دولتی هرچند رادیکال می‌توان گفتمان‌سازی کرد؟ آیا چنین نیست که وظیفه دولت عمل (اجرا) است،‌ و گفتمان و تئوریِ هر دولت از عملش ساخته می‌شود. اینک که دیگر آن سبو بشکسته و آن پیمانه ریخته است، مسئله جدی‌تری پیش‌رو است. آیا کسی به جای خالی روشنفکران و نقش آنها در گفتمان‌سازی باور دارد، و اگر باورش هست اینک چه کسانی وظیفه خلق سیاست را به دوش خواهند کشید. ساده‌اندیشانه است اگر فکر کنیم دولت تدبیر و امید و وابستگانِ فرهنگی آن توانِ‌ خلق گفتمانی را دارند که منجر به تغییر شود. همین‌گونه است وضعیت غالبِ تئوریسین‌های اصلاحات. در منظومه دولت-قدرت که آزادی و برابری را در حیطه اختیارات خود به‌شکلی بوروکراتیک کدگذاری می‌کند، گفتمانی شکل نخواهد گرفت. اگر شدنی بود دولت اصلاحات، تئوریسین‌های مقتدرتر و مقبول‌تری داشت. حقیقت تلخ این است که تا اطلاع ثانوی جریانِ مؤثر بری از قدرت وجود ندارد تا گفتمانی را صرفا برای تغییر در وضعیت و خلق سیاست شکل بدهد. با گفتمان‌ها و پاره‌گفتارهای دولتی، و شبه‌دولتی که در نهایت دلسوزی ساخته می‌شوند گشایشی رخ نخواهد داد. برای رسیدن به مقصد راه دشواري به‌ جا مانده که با عافیت‌طلبی و مصلحت‌اندیشی‌های دولتی سازگار نیست. اگرچه دشواری است اما این کوره‌راه ارزش پایمردی را دارد. مانده است که خو کنیم به مدایح بی‌صله...

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.