شطرنج سیاسی روسیه در سوریه
علیرضا میریوسفی.رئیس گروه مطالعات خاورمیانه در دفتر مطالعات سیاسی و بینالملل وزارت خارجه
مداخله نظامی روسیه در سوریه، تحولات خاورمیانه را وارد فاز جدید کرده است و بازار تحلیلها و گمانه زنیها دراینمیان رونق دارد. هرچند نظرات مختلفی درباره اهداف راهبردی یا تاکتیکی روسیه از این اقدام مطرح شده است؛ بااینحال باید به این موضوع توجه کرد که آیا روسیه دارای اهدافی تهاجمی و یکسرهکردن کار معارضان مسلح سوریه است یا باید آن را اقدامی تدافعی و بهمنظور جلوگیری از سقوط بشار اسد و بازگرداندن تعادل به جبهه دو طرف برای کمک به اجرائیکردن راهحل سیاسی دانست؟ اولین نکتهای که دراینباره باید در نظر گرفت این است که اقدام نظامی روسیه را نباید یک اقدام نظامی صرف تلقی یا فکر کرد این اقدام میتواند در کوتاهمدت اوضاع سوریه را به پیش از جنگ داخلی در این کشور برگرداند. برخلاف برخی ادعاهای خوشبینانه، اقدام روسیه بیش از هر چیز بهمنظور کمک به پروسه سیاسی و وادارکردن مخالفان به مذاکره صورت میگیرد. بهعبارتدیگر، سیاست روسیه در سوریه یک سیاست همزمان و سهوجهی با ابعاد نظامی، سیاسی و بینالمللی است. در بعد نظامی، نشانههای ضعف در مقاومت دولت سوریه پدیدار شده بود و بشار اسد در مصاحبهاش رسما از کمبود نیروهای انسانی در ارتش سخن گفت و تعلل در این زمینه میتوانست قلمرو تحت حاکمیت بشار اسد را به مخاطره بیندازد. بنابراین برای هر مصالحه سیاسی ورود عامل جدید اجتنابناپذیر بود. این اقدام به ارتش تضعیفشده سوریه در اثر جنگ چهارساله کمک میکند قلمرو خود را حفظ و حتی اندکی گسترش دهد. این در شرایطی است که ائتلاف آمریکایی ضدداعش، همانطور که انتظار میرفت، عملا به تضعیف واقعی مخالفان مسلح دولت سوریه نینجامیده است و حتی در نقاطی باعث پیشروی عناصر مسلح خوشخیم به نظر غربیها، شده است. در بعد سیاسی، ناامیدی معارضان از پیروزی نهایی در میانمدت میتواند به مذاکرات سیاسی کمک قابلتوجهی کند. روسیه همزمان با عملیات نظامی، فعالیتهای سیاسی خود را بهمنظور تشویق مخالفان دولت سوریه برای مذاکره و مشارکت در ساختار سیاسی سوریه به روشی که خود میپسندد، تشدید کرده است. علاوه بر چندین طرح صلح روی میز درباره سوریه، روسیه بهویژه با طرح پیشنهادی استفان دیمیستورا، نماینده ویژه دبیرکل در سازمان ملل همکاری فعالی دارد. اشتیاق دولت روسیه برای مذاکره با طرفهای غربی در سفر به مجمع عمومی سازمان ملل و بعد از آن به پاریس به بهانه بحث درباره اوکراین و اقداماتی ازایندست، همگی این احتمال را تقویت میکند. بهعلاوه روسیه آنقدر با واقعیات جهانی آشنا است که بداند تقویت حضور نظامیاش به کمکهای بیشتر غرب و جهان عرب به افزایش معارضان و تداوم بحران میانجامد و راهحل نظامی برای سوریه اگر نه غیرممکن که بسیار دشوار است. در بعد بینالمللی هم روسیه به جدیت در پی احیا و کارآمدسازی سازوکارهای جهانشمول مبارزه با تروریسم از طریق همکاری با شورای امنیت سازمان ملل است که در دهه گذشته با سازوکارهای موازی و گزینشی عملا خنثی شدهاند. اقدام هفته قبل روسیه در شورای امنیت هم درهمینراستا قابلارزیابی است. تحول دومی که اقدام نظامی روسیه به دنبال دارد، تبدیل بحران سوریه از یک بحران با بازیگران منطقهای به بحرانی در ابعاد جهانی است. تا قبل از اقدام اخیر، بحران سوریه عمدتا بهعنوان یک کشمکش منطقهای بین دو قدرت اصلی منطقه یعنی ایران و عربستان (و تا حدودی ترکیه و قطر) قلمداد میشد. با ورود مستقیم روسیه که بههرحال یک قدرت جهانی است، عملا قدرتهای منطقهای بهویژه عربستان، ترکیه و قطر با روسیه رویاروی شدهاند و معادلات بازی تغییر کرده است. این موضوع از سویی میتواند به پروسه سیاسی کمک کند و این کشورها را به پای میز مذاکره بیاورد و از سوی دیگر، خطر ورود قدرتهای جهانی دیگر شامل آمریکا و کشورهای اروپایی در قالب ناتو یا غیر آن را به همراه داشته باشد. البته ظاهرا روسیه احتمال زیادی برای این موضوع قائل نشده است و فکر میکند قدرتهای غربی اراده لازم برای این کار را ندارند. بهعلاوه، روسیه با ایجاد مرکز اطلاعات نظامی بین ایران، عراق و سوریه، ابعاد وسیعتری به تحولات سوریه داده و حمایت ضمنی مصر هم از این اقدام، عملا آرایش جدیدی به تقسیمبندیهای صحنه سوریه داده است. موضوع سوم هم در رابطه با این اقدام، نگاه راهبردی (و نه تاکتیکی) روسیه به جنگ سوریه است. برخلاف برخی تبلیغات که اقدام روسیه را برای تحتالشعاع قراردادن بحران اوکراین تلقی میکنند، سوریه برای روسیه دارای ارزش راهبردی است و بهنوعی نشانه بازگشت روسیه به راهبرد اوراسیای نوین الکساندر دوگین است. هر چند روسیه از فرایند سیاسی در سوریه حمایت میکند، ولی حاضر به استقرار یک دولت غیردوست و ازدستدادن سوریه نخواهد بود. درمجموع وضعیت سوریه بعد از چهار سال جنگ و درگیری خونین دچار سردرگمی و بنبست لاینحلی شده است و اقدام جدید روسیه میتواند بهعنوان محرکی برای خروج از این وضعیت تلقی شود؛ هرچند در اوضاع شکننده منطقه، نتایج نهایی آن قابل پیشبینی نیست.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.