انقراض يا حيات؟
مسعود توکلی*
انگار دغدغه کمآبی و آلودگی هوا و... برایمان کافی نیست که عدهای هم هرچندوقت یکبار از خطر «انقراض زبان فارسی» صحبت میکنند و ما که نمیدانیم باید بابت هدردادن آبوبرق از خودمان خجالت بکشیم یا از دریافت یارانه شرمسار باشیم، باید در محضر بزرگان ادب «پارسی» سر تعظیم فرود آورده، بابت بیتوجهی به قواعد اصیل صرف و نحو، از آستان آن بزرگواران طلب عفو و بخشایش کنیم و در حفظ و نگهداری میراث ارزشمند حافظ و سعدی کوشا باشیم. یکی از ایرادات عجیبی که بهتازگی به صحبتکردنمان گرفته شده این است که چرا از فعل «نمود» در واژههایی مانند «آغازنمودن» استفاده میکنیم؛ حال آنکه جناب حافظ ششصدواندی سال پیش، این واژه را در معنای «نشاندادن» استعمال فرمودهاند: که عشق آسان نمود اول ولی افتاد مشکلها. بیایید سری هم به مصراع اول این بیت بزنیم، شاید نکات ناب دیگری هم از پارسی سره بیاموزیم: ألا یا ایهاالساقی أدر کأسا و ناولها! بگذریم.
زبانشناسی، علمی که هدف آن مطالعه علمی پدیده زبان است، از نظر تاریخی به دو بخش تقسیم میشود. بخش اول که از قرنها پیش آغاز شده و تا حدود صد سال پیش ادامه یافت، دوره زبانشناسی سنتی است. مفاهیمی مانند «کاربرد درست»، «اصالت»، «سرهگرایی» و «سرهنویسی» یادگار آن دوران است. طرفداران این گرایش معتقد به وجود صورتی اصیل از زبان هستند که نزد ادیبان و شاعران یافت میشود (هرچه شاعر قدیمیتر، زبانش اصیلتر) و انسان امروزی هم باید نهایت تلاش خود را به کار گیرد تا به آن صورت ناب دست یابد. سؤال اینجاست که اگر این صورت ناب در دیوانهای شاعران گذشته موجود است، چرا باید از انقراض آن سخن گفت؟ درواقع حامیان این رویکرد به صورت ناخودآگاه اذعان دارند که زبان نه در کتابهای قدیمی، که در ذهن گویندگان آن حیات دارد و این موضوع نقطه آغاز زبانشناسی مدرن است. این رویکرد، زبان را دارایی مشترک همه اعضای یک جامعه زبانی میداند و «تغییر» را، بهعنوان جزء جدانشدنی همه زبانها به رسمیت شناخته است؛ چراکه نقش اولیه زبان ایجاد ارتباط است و نقشهای دیگر آن، مانند نقش ادبی، کارکردهای فرعی محسوب میشوند. صورتهای دستنخوردهتر زبان معمولا در میان جوامعی یافت میشود که ارتباطات بینالمللی کمتری دارند. این موضوع را با مقایسه فارسی رایج در افغانستان، پاکستان و ایران بهخوبی میتوان مشاهده کرد. کوتاهسخن اینکه زبانی با تعداد زياد گویشور زبان فارسی و حجم بسیار زیاد تولیدات در فضای مجازی، بیتردید در معرض تغییرات فراوان قرار دارد؛ ولی بنا بر شواهد تاریخی خطر انقراض یا به قول زبانشناسان، مرگ، بههیچوجه آن را تهدید نمیکند. * دانشجوی کارشناسیارشد زبانشناسی پژوهشگاه علوم انسانی و مطالعات ادبی
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.