ریشههای فریبکاری در پژوهش
خروج از بنبست
علی فطرتی
چند سالی است که موضوع تقلبهای علمی در محیطهای دانشگاهی ایران، بازتابهای وسیعی در رسانهها و افکارعمومی یافته است. هرازچندی، رسانهها به تقبیح سرقت دستاوردهای علمی دانشمندان دیگر و چاپ آن به نام خود میپردازند. برخی ناظران هم از فروش مقاله به دانشجویان انتقاد میکنند و از طرف دیگر مسئولانی مانند وزیر و معاون وزیر از اتخاذ راهکاری برای مقابله با تقلبهای علمی در دانشگاهها سخن میگویند؛ البته باید در نظر داشت گرچه تقلب (به شکل رونویسی یا کپیبرداری از تحقیقات دیگران یا خریداری پژوهشهای آماده)، عملی غیرحرفهای و خلاف عرف و قانون است، اما باید در نظر داشت که تقلب علمی به همین موارد محدود نمیشود. به گفته کارشناسان کارهایی مانند دادهسازی، تحریف دادهها، گزارشهای مغرضانه، سوگیری، یافتهسازی، بزرگنمایی، تقلب، سندسازی، پنهانکردن یا برجستهکردن یافتههای متناقض همه از موارد شناختهشده فریبکاری علمی است؛ البته باید در نظر داشت که در این فهرست، سرقت علمی بیش از سایر موارد نقش داشته است. سرقت علمی در عامترین شکل خود، به معنای استفاده از آثار دیگران بدون استناد به آنهاست؛ اما این استناد انواع و اقسامی دارد و بسته به نوع مدرک استنادکننده و مدرک مورد استناد تابع مقررات خاصی است.
تعریف دقیقتر تقلب علمی کارشناسان میگویند هر پژوهشگری که از نتیجه پژوهشها یا دستاوردهای دیگر همکاران خود استفاده میکند، حتما باید این نکته را در متن خود یادآور شود. دکتر «یزدان منصوریان»، عضو هیأتعلمی دانشگاه تربیتمعلم، تحقق دو شرط را برای پیشگیری از اتهام سرقت علمی لازم میداند؛ یکی استناد صحیح و دیگری استقلال اثر؛ هرچند او معتقد است رعایت این دو مورد برای ارائه یک پژوهش اصیل ضروری است، اما درعینحال، تأکید میکند: «گاه مرز یک استناد ساده و یک سرقت علمی بسیار باریک و ظریف است. چهبسا شتابزدگی در متهمکردن افراد به سرقت علمی، منجر به خدشهدارکردن آبروی آنها شود، درحالیکه آنچه اتفاق افتاده، سرقت علمی نبوده است». دکتر «منصوریان» در توضیح تفاوت نقلقول متعارف و سرقت علمی میگوید: «نباید چند نکته ظریف و بسیار مهم را از یاد برد. مثلا همپوشانی اجتنابناپذیر آثار علمی در حوزههای یکسان و وجود استنادها و گاه نقلقولهای فراوان در مقالات مروری، از جمله مواردی است که باید به آن توجه شود. به سخن دیگر، اگر مقالات یک موضوع پژوهشی را کنار هم قرار دهید به دلیل آنکه همه آنها به مسائل مشابه میپردازند درصدی از همپوشانی میان آنها طبیعی است؛ مثلا تعاریف مفاهیم، روششناسی و ساختار این آثار به هم شبیه هستند. در نتیجه اگر تعریف یک پدیده در مقالهای با دیگر مقالات آن حوزه مشابه یا یکسان باشد، نمیتوان نویسندگان آن مقالات را به سرقت علمی متهم کرد؛ چراکه همه آنان ناچارند تعاریف پذیرفتهشده از آن پدیده را در اثر خود ذکر کنند و این تشابه اجتنابناپذیر است». راهکارهای پیشگیری از تقلب تاکنون راهکارهای بسیار متفاوتی برای پیشگیری از تقلبهای علمی پیشنهاد شده است، از جمله نظارت دقیقتر استادان راهنما بر فعالیت دانشجویان و همچنین بررسی دقیقتر ویراستاران نشریههای علمی روی مقالههای دریافتی پیش از چاپ و انتشار. دکتر «مهدی زارع»، عضو هیأتعلمی پژوهشگاه بینالمللی زلزلهشناسی و مهندسی زلزله، به یکی از این روشهای نظارتی اشاره میکند و میگوید: «به لحاظ فنی، به نظر میرسد استفاده از ابزارهای کنترل اصالت مقالهها، نظیر آنچه سایت dejavue استفاده میکند، میتواند امکان کنترل و آگاهی نسبتا دقیق از وضعیت و اصالت مقاله را به ما ارائه دهد. (گفتنی است dejavue به معنی «قبلا دیده شده» است. این نرمافزار در واقع در منابع جستوجو میکند تا در نهایت بتواند مطالب مشترک احتمالی بین مقاله ارائهشده و متون قبلی موجود در مراجع را پیدا کند.) در تحقیقی که در چین در سال 2008 با چنین ابزاری انجام شد، نشان دادهاند 31 درصد از مقالات منتشر شده در یک مجله علوم دانشگاه یجیانگ چین در دو سال پیاپی کپی بودهاند. توجه شود چین در سال 2011، برای قرارگیری در صدر ارائهکنندگان اختراع به جهان و در سال 2020، برای سبقتگرفتن از آمریکا و مطرحشدن بهعنوان «ابرقدرت علمی» در جهان هدفگذاری کرده است». البته دکتر «زارع» در کنار این موارد، اتخاذ راهکارهایی همچون «تقویت و بازتعریف قانون مالکیت معنوی و کپیرایت و استانداردسازی حق مؤلفان»، «توجه به جنبههای روانشناختی آموزشوپرورش دانشآموزان و دانشجویان و تعریف درست موفقیت و دوریگزینی از تبلیغهای غیرواقعی و اجتناب از نمادسازی از دانشمندان خیالی با هدف رشد علمی جامعه» و «توجه به اخلاق و آموزش مراحل آن و پرداختن به شیوههای نوین تعلیم و تربیت با نگاه به مبانی فرهنگی به دانشجویان و دانشآموزان» را در کاهش تقلبهای علمی و پایبندی دانشجویان به اخلاق علمی مؤثر میداند. یک ابتکار ایرانی بسیاری از کارشناسان بر این باورند که در پیشگیری از تقلب علمی، هیچ نیروی قهریهای نمیتواند بهتر از نظارت همگامی همکاران عمل کند. به باور آنان اگر جامعه دانشگاهی بر فعالیت یک پژوهشگر نظارت کند و کارهای خلاف عرف و قانون وی را کشف و افشا کند، در درازمدت از تعداد فعالیتهای متقلبانه بهشدت کاسته میشود. وجود چنین رویکردی بود که ایده «استادان علیه تقلب» را شکل داد. گفتنی است «استادان علیه تقلب» (http://pap.blog.ir) نام یک وبگاه است که به همت جمعی از استادان دانشگاههای ایران راهاندازی شده است و هماکنون با حمایت شمار زیادی از دانشگاهیان به فعالیتهایش ادامه میدهد. هدف این وبگاه مبارزه با تقلبهای دانشگاهی بهویژه دستبرد فکری است که از سوی دانشجویان یا استادان انجام میگیرد. این وبگاه در صفحه اول خود تأکید کرده است: «متأسفانه شاهد گسترش حرکتهای غیراخلاقی در فضای علمی کشور هستیم که با انگیزههایی چون گرفتن مدرک یا ارتقای مرتبه دانشگاهی صورت میگیرند. ما با هرگونه تقلب مخالفیم و سکوت در برابر آن را هم نمیپذیریم و قصد داریم برخی موارد و روشهای تقلب را بیان و ضمن آموزش به دانشجویان و تلاش برای اشاعه اخلاق و آداب حرفهای در جمع خودمان، مسئولان را وادار کنیم به مشکل تقلب و ریشههای آن واکنش جدی نشان دهند». معرفی سرقتهای علمی و متقلبان دانشگاهی، معرفی و پیگیری مقالات کپیشده و جعلی، معرفی مجلات بیارزش علمی، ترویج اخلاق علمی و...، از جمله مهمترین حوزههای فعالیت این سایت است که با استقبال دانشگاهیان (داخلی و خارجی) مواجه شده است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.