مصائب قربان تا امروز
مصطفي ایزدی. فعال فرهنگي
حاجیان آمدند؛ جمعی با چشم گریان و برخی با جسم بیجان. امسال چه حجی برگزار شد! عید مسلمین در قربان به عزا تبدیل شد و عید غدیر با بازگشت تعدادی از زائران بیتاللهالحرام به میهن، غمآلود و فاصله این دو عید، که همهساله سرشار از شادی و سرور بود، امسال انباشته از مصیبت و نگرانی شد. عمق فاجعه منا به ذهن هر مسلمان دردمندي که بیاید، دل او را چنان میسوزاند که چشمها را -حتی لحظهای شده- نمناک و اشکآلود میکند. آنان که پیشازاین به مکه نرفته بودند و در صحنه یکرنگ و پرازدحام عرفات و منا نبودهاند و فضای آن را هنگام رفتوآمد از جمرات ندیدهاند، به سنگینی بار مصائبی که برای حاجیان امسال پیشآمده، چه آنان که جان به جان آفرین تسلیم کردند یا مجروح شدند و چه بازماندگان و همراهان و متولیان حج، پی نمیبرند. عکسها و فیلمها و نقل خاطرات نیز نمیتواند عمق فاجعه را نشان دهد و نميتوانيم گوشهای از مرارتهای بارشده بر دوش حاجیانی که عزیزان و یاران خود را نیافتهاند،درك كنيم. در منا، حتی اگر هیچ حادثه سنگینی رخ ندهد، باز یک نگرانی پنهان، میان حاجیانی که همراه دارند، وجود دارد که نکند برای همراهانشان اتفاقی بیفتد. ازدحام جمعیت و اینکه طبق شرعیات مذاهب، زمان خاص و احتمالا اندکی كه باید مناسک مربوط به منا و عرفات و جمرات را انجام دهند، چنان زمین و زمان را درگیر میکند که دلهره، کمترین عارضه آن صحرای همچون محشر است. حال اگر حادثهای به بزرگی و غمانگیزی امسال در سرزمین وحی و در صحرای شلوغ آن دیار روی دهد، واقعا برای آحاد حضار در منا مصیبت اعظم است. این مصبیت آنقدر سخت و جانکاه است که وصف آن از این قلم برنمیآید. پس از فاجعه مؤلمه منا، همچون گذشته و سایر رخدادهای غمانگیزی که در عربستان برای زائران شریف ایران پیش آمده بود، فضای مجازی در سطح وسیعی به خدمت اطلاعرسانی یا انتشار سلایق گوناگون و نیز وسیله غرضورزی و ناسیونالیسم افراطی درآمده است. چند روز بعد از حادثه، دردنامه فرزند یکی از جانباختگان منا در فضای مجازی منتشر شد که اوصاف پدر عزیزش را بازگو کرده و نوشته بود: پدر من نه پولی برد که حکومت عربستان را تقویت کند، نه کسی بود که به فقرا و دردمندان بیتوجه باشد و نه به ملیت خویش پشت کرده بود؛ بلکه رفته بود یکی از واجبات دینیاش را ادا کند و به ایران بازگردد. نامه این یتیم مصیبتزده بسیار مفصل و دردمندانه بود که من نقل به مضمون جملاتی از آن را در این یادداشت آوردم.چرا این جوان سوگوار، چنین غمگنانه از مردم بهویژه جوانان سرزمینمان خواسته بود به واقعیات مربوط به زائران بیتاللهالحرام توجه کنند و اینگونه یکطرفه به گسترش بدبینی علیه حج و مکه و حاجیان دامن نزنند؟ واقعیت این است که امسال، سه مرتبه پدیده انتقال پیام در فضای مجازی با کثرت و شتاب فراوان به کار آمد تا به صورت انبوه و به بهانه مبارزه با پادشاهان و حاکمان فرتوت سعودی، علیه حج و زیارت مرقد مطهر پیامبر عظیمالشأن اسلام(ص) و ائمه مدفون در بقیع جوسازی شود و مردم متدین و مستطیع از رفتن به زیارت بیتالله و قبر نبیالله باز داشته و بعضا از انجام اعمال و مناسک فریضه که جزء فروع دین و مذهب ماست، نهی شوند. بستر چنین بازدارندگیای، فقر جانکاهی است که گریبان بخشی از جامعه ما را گرفته است و نیز مستمندان پرشماری است که توجه به آنها، از سوی متمولان و ثروتمندان، از ضروریات حتمی است. به جز این، رفتار دولتمردان عربستان و بیبرنامگی و بیتوجهی به حجاج و زائران، چنان نفرتی را میان ما ایجاد کرده است که هر نوع رویکرد مثبتی را به آنها و کشورشان، برای خیل عظیم ایرانیان غیرممکن جلوه میدهد. اضافه کنید بر اینها، روحیه ضدعربی تاریخیای را که به هر حال میان قشر مهمی از کشورمان نهادینه شده است و گاهوبیگاه سر برمیآورد. عکسالعمل مردم هنگام بیاحترامی مأموران زشتخوی عربستانی با نوجوانان ایرانی در فرودگاه جده و نیز ناراحتی شدید جامعه ایرانی از بیخیالی و بیتوجهی عربها در سقوط بالابرهای حاشیه خانه خدا و بهویژه فاجعه بسیار غمانگیز منا، نشان داد بالاخره جوانان ایرانی در مواقع خاص علیه شیوخ عرب، بهویژه از نوع وهابی آنان وارد صحنه نفرتپراکنی علیه عاملان این جنایات و مصائب میشوند. بدیهی است زمینهای که در اینگونه مواقع فراهم میشود تا بعضی نابخردان، اختلافات مذهبی را نیز به میدان منازعات مکتوب و مجازی قومی و نژادی و زبانی وارد کنند، تشدیدکننده این جوسازیهاست. میدانیم این فضاسازیهای تنفربرانگیز، در درازمدت میتواند ملتها را به هم بدبین کند. ایران به دلیل ندای صلحخواهانهاش و نیز به دلیل رهایی نسبی از مصائب هشتسال جنگ تحمیلی، در خود هیچ زمینهای نمیبیند که بخواهد حوادث پیشآمده در خانه خدا و منا و مکه را در امسال و سالهای گذشته، بهانه کدورتهای بیشتر بین خود و کشور پرمسئلهای چون عربستان کند؛ اگرچه مقام معظمرهبری، از موضع اقتدار به کشوری که چالشهایی چون جنگ در یمن و حادثه منا و اختلافات درونحاکمیتی، آن را مشکلدار کرده، هشدار داده است؛ اما شرایط ایران درحالحاضر افق سازگاری و برخورد برادرانه را نشان میدهد. باید دانست قدرتهای فرامنطقهای، به دلیل میل بهرهمندی از منابع انرژی منطقه خاورمیانه و نیز تحرکات همیشگی رژیم صهیونیستی برای اختلافافکنی بین کشورهای مسلمان و اهالی آنها، آرام نمینشینند و منتظر نمیمانند بین دو کشور بزرگ و مهم و همچنین همسایه و همکیش -که متأسفانه فعلا پرتنش است- صلح و صفای دائمی برقرار شود. از این افق ابری و تیره که بگذریم، پیرامون فضاسازی در رسانههای اجتماعی مجازی، چند نکته را یادآوری میکنم تا جوانها که عنان اکثر پدیدههای اجتماعی مجازی را در دست دارند، آگاهتر شوند. 1- حج یک فریضه دینی است و هر مسلمانی که توانایی اقتصادی، روحی و رفتاری دارد، یعنی مستطیع است، باید برای گزاردن حج اقدام کند. اینگونه افراد البته وظیفه دارند با تمام توان برای رفع محرومیتهای اجتماعی همنوعان و همکیشان خود اقدام کنند؛ دست مستمندان را بگیرند و برای رفع گرفتاریهای اجتماعی و فرهنگی جامعه بکوشند. حج واجب را نمیتوان واگذاشت به این بهانه که جامعه و مردم نیازهای فوری دارند؛ البته برای تکرار حج تمتع که دیگر واجب شرعی نیست و حج عمره که مستحب است، باید هر انسان توانمند، اولویت را به مستحب مؤکد بدهد که رفع نیاز مسلمانان و آحاد انسانهای دردمند است. اگر حاجیان تکراری، حج واجب را کافی بدانند و عمرهگزاران متمول، از آن بگذرند یا به یکبارِ آن اکتفا کنند، از تعداد زائران بیتالله بسیار کاسته خواهد شد. دراینصورت، به رفع گرفتاریهای گسترده مردم و بهویژه بیماران مستمند یا رفع نیازهای آموزشی و فرهنگی طبقات فرودست، کمک شایانی خواهد شد. 2- چه بخواهیم، چه نخواهیم مرکز تجمع مسلمین هنگام انجام فریضه حج، یعنی مکه و متعلقات آن، یک کشور عربی به نام عربستان است. برای انجام حج واجب، راهی جز رفتن به عربستان سعودی نیست. همچنین تا این سعودیها حاکمان این کشور هستند، نمیگذارند دیگران حاکمیت آنان را بر مکه و مدینه، نادیده بگیرند. بدیهی است رهبران جوامع اسلامی میتوانند طرحهایی را برای همکاری با عربستان بهمنظور بهتر برگزارکردن مراسم حج ارائه کنند و پای طرحهایشان بایستند تا صدمات و مصائب ناشی از بیکفایتی و سوءمدیریت سعودیهای بیتوجه به جان زائران عزیز به صفر برسد؛ بنابراین رفتن به مکه و مدینه را در قالب درگیریهای نژادی و عرب و فارس ریختن، راه مناسبی برای حل مسئله نیست. 3- اگر احساسات و تنشهای موجود بین دو کشور یا چند کشور مسلمان کم شود و به جای منازعات گوناگون، جنگهای خانمانسوز و عملیات ضدانسانی تروریستها که متأسفانه خاستگاه و منبع تغذیه قریببهاتفاق آنان، دربار سعودیهاست، دوستی و برادری و همزیستی مسالمتآمیز بنشیند، میتوان پیشنهاد داد یک سازمان یا ستاد حج بینالمللی به ریاست عربستان و با عضویت تعدادی از کشورهای مسلمانی که تعداد حجاج سالانه آنها بیشتر است، تشکیل شود تا هم از فکرها و فرهنگهای متعدد برای بهبود شرایط حج بهرهگیری شود و هم ساماندهی مراسم گوناگون و مناسک مربوط، منطبق با شرعیات مذاهب متعدد و مناسب با فرهنگ کشورهای متعدد، صورت گیرد. تکرار میکنم چنین پیشنهادهایی را فقط در فضای بیتنش و آرام و دوستانه میتوان ارائه کرد و این امر، البته شدنی است.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.