وقتی دانشمندان کاری را انجام میدهند که دیپلماتها نمیتوانند
نویسنده: AUDRA WOLFE . مترجم: مونس نظری
توافق ماه جولای، میان ایران و شش قدرت جهانی، بهتدریج تحریمهای اقتصادی این کشور را سبک خواهد کرد. تقریبا تمام مباحثات پیرامون توافق، حول محورهای سیاسی و اقتصادی متمرکز شدهاند. اوباما برنده این میدان است، همانگونه که اقتصاد ایران میبرد؛ و جمهوریخواهان ایالات متحده و محافظهکارانِ مخالف توافق در ایران، شکست خواهند خورد و دراینمیان و در پشت صحنه، تعدادی از شرکتکنندگان، مدّعی پیروزی آرام دانشمندان هستند. دانشمندان از پاییز سال 1945 در سیاستهای بینالمللی سلاحهای هستهای درگیر بودهاند، از آن زمان که کهنهکارانِ پروژه «منهتن» تحت رهبری «رابرت اوپنهایمر» تلاش کردند دولت آمریکا را متقاعد کنند که امنیت جهانی در گرو کنترل بینالمللی بر مواد فسیلی است. از دهههای 1950 و 1960 بود که سیاستگذاران ایالات متحده با نقش رسمیتر دانشمندان در روابط بینالملل مواجه شدند... محبوبیت «دیپلماسی علمی» با اوج و فرودهایی روبهرو است، اما نقش «ارنست مونیز»، وزیر انرژی ایالاتمتحده، در پیشروی توافق ایران را نباید نادیده گرفت. دیپلماسی علمی در عمل میتواند معانی زیادی داشته باشد: دانشمندان ممکن است بهعنوان مشاوران فنی در یک سازمان دولتی ایفای نقش کنند یا حتی بهطور مستقیم در مذاکرات شرکت داشته باشند. ولی از آنجا که دانشمندان برای شرکت در کنفرانسها و کار با همکاران خارجی بهطور معمول مرزهای بینالمللی را درمینوردند، دیپلماسی علمی میتواند حالتی غیررسمیتر نیز به خود بگیرد، چیزی شبیه به «ایجاد احساس دوستی و همکاری». فضانوردان آمریکایی را بهخاطر بیاورید که پس از متصلکردن کپسولهای آپولو و سایوز در جولای 1975، با همتایان شوروی خود در فضا دست دادند. از بهار گذشته، گزارشهای متعددی در مورد جفت عجیب و درعینحال ناگزیر یعنی مونیز، وزیر انرژی آمریکا و علیاکبر صالحی، رئیس سازمان انرژی اتمی ایران، عنوان شده است. هر دو مرد برههای زمانی را در موسسه تکنولوژی ماساچوست در دهه 1970 صرف کردهاند: مونیز بهعنوان عضو هیأت علمی فیزیک و صالحی بهعنوان دانشجوی کارشناسیارشد در رشته مهندسی هستهای. گرچه مسیرهای آنها در کمبریج تلاقی نمیکند، اما زبان علم و آشنایان مشترکی دارند. در اواخر ماه مارس سال جاری، نیویوک تایمز نام این دو نفر را در زیر یک عنوان یعنی: «برای ساعتها ناپدیدشدن در یک لحظه» ذکر کرده است، آنهم برای بحث در مورد سانتریفیوژها و تولید پلوتونیوم. ریچارد استون، سردبیر بینالمللی مجله ساینس، عنوان «قرارگیری مذاکرات در مسیر بازگشتی» را به حضور و مشارکت دانشمندان نسبت میدهد. استون از سال 2005، مقوله علم را در ایران پوشش داده و اخیرا با صالحی مصاحبهای داشته است. در این مصاحبه، صالحی ادعاهای جسورانهای نهتنها در زمینه اهمیت تخصص فنی در میز مذاکره، بلکه همچنین در مورد اینکه توانسته در این مسیر در تعامل با مونیز قرار بگیرد، یعنی دو دانشمند در مقابل هم، عنوان کرده است. استون میگوید: «ما تلاش کردیم منطقی و عادلانه رفتار کنیم و یکدیگر را درک میکردیم. تعهدات ملّی آنها مانع عقلایی رفتارکردن ما نشد». استون در عین حال که تأیید میکند هرکدام از طرفین در راستای منافع ملی خودشان صحبت میکردهاند، ولی جوّ غالب بر فضا را معتبر و معقول یافته است: «با توجه به سوابق علمی و ویژگیهای فردی طرفین، آنها با یکدیگر با احترام رفتار کردند و در نهایت هم قادر خواهند بود در تعدادی از مسائل حسّاس فنی که مذاکرهکنندگان سیاسی موفق نشدند در موردشان به اتفاق نظر برسند، سازش کنند». این ایده که - زبان علم میتواند دستاوردهایی داشته باشد که مذاکرات سیاسی از دستیابی به آنها ناتوان هستند- بارها و بارها از سوی طرفداران و مدافعان دیپلماسی علمی مطرح خواهد شد. ساندرا بوچر، مدیر اجرائی همایش پاگواش، در حالی که یک گروه بینالمللی، حل مشکلات جهانی را در گرو دخیلکردن دیدگاههای علمی دانستهاند، گفت: «دانشمندان نشان خواهند داد که اگر خواست و تمایل سیاسی در عرصه حضور داشته باشد، دستیابی به راهحلهای فنی امکانپذیر است». راش هولت، فیزیکدان و مدیرعامل شرکت انجمن آمریکایی پیشرفت علم و نماینده سابق کنگره، معتقد است مشارکت دانشمندان امری لازم و ضروری است. بهعلاوه جلسات پشت درهای بسته میان مونیز و صالحی، هالت به نقش وسیعتر جامعه علمی برای پیشنهاد گزینههای جایگزین اشاره میکند. او میگوید: «در ماههای منتهی به توافق، دانشمندان غیررسمی آمریکایی چه در حد نسخههای چاپی و چه در محافل و بحثهای خصوصی با رهبران ایرانی و آمریکایی، پیشنهاداتی را ارائه دادهاند، مثل تغییر هسته اصلی رآکتور تولید پلوتونیوم و محدودکردن نهتنها تعداد سانتریفیوژهای غنیسازی اورانیوم، بلکه ایجاد این محدودیت در ترکیب سانتریفیوژها و تأمین اورانیوم. هر دوی این پیشنهادات نیز به توافق نهایی رسیدند». البته، دانشمندان هم از میان مردم هستند و برای انجام مذاکرات بینالمللی لازم نیست فقط افراد دارای ادراک سیاسی مداخله داشته باشند. بوچر معتقد است: «سادهلوحانه است اگر فکر کنیم که دانشمندان بیطرف هستند». علاوه بر آن، وی عنوان میکند که میزان استقلال دانشمندان کشورهای مختلف در سطوح گوناگونی قرار دارد و همینطور میزان دسترسی آنها به اطلاعات طبقهبندیشده با هم فرق میکند. بهطور کلی، در جهان معاصر نیز دیپلماسی علمی مخالفان خود را دارد. کسانی که مخالف توافق صورت گرفته هستند، در واقع مخالف سیاستهای پشت این توافق هستند و نه مخالف نقش دانشمندان در وقوع آن. استون اعتقاد دارد: «این شگفتانگیز است که دانشمندان با حسننیت و صرفنظر از محلی که از آن میآیند، میخواهد پاسادنا باشد، یا پیونگیانگ، تولِدو باشد یا تهران، گرد هم میآیند و مسبب اتفاقی خاص میشوند». اشاره استون به پیونگیانگ تصادفی نیست: همانطور که رابطه ایالات متحده آمریکا با ایران توسعه پیدا میکند، حامیان دیپلماسی علمی متحیرند که این رویکرد در کرهشمالی چه نتیجهای دربر خواهد داشت. تلاش دنیس رودمن در حلقه دیپلماسی بیانگر این موضوع است که دیپلماسی علمی اگر بیش از آنچه که انتظارش میرود، در تعاملات غیررسمی تأثیرگذار نباشد، کمتر از آن نخواهد بود.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.