دفاع مقدس و لزوم سیاست شمولگرا
اسماعیل غلامیپور . پژوهشگر اجتماعی
دفاع از وطن، مترادف با دفاع از جان و مال و ارزشهای مادی و معنوی یک کشور است و در همه فرهنگها و جوامع، امری ارزشمند بوده تا جایی که جایگاه تقدس مییابد. در ایران نیز رزمندگان دفاع مقدس، هشت سال برای حفظ امنیت و انسجام ملی و ارزشهای مادی و معنوی کشور عزیز ایران مبارزه کردند. امروزه بعد از گذشت 25 سال از این دفاع تاریخی، یکی از پرسشهای اساسی که باید به آن پاسخ گفت این است که سیاست فرهنگی کشور باید چگونه باشد تا دفاع مقدس و شهیدان و جانبازان عزیز، همچنان بهعنوان نماد همبستگی و انسجام ملی حتی برای نسلهای آینده حفظ شوند؟ پیشفرض این پرسش آن است که نوعی از سیاست فرهنگی درباره دفاع مقدس که بیتوجه به تغییرات اجتماعی و فرهنگی و تنوعات رشدیافته در جامعه است (سیاست فرهنگی یکسویهنگر) میتواند کارکرد هویتبخش و انسجامآفرین دفاع مقدس را تضعیف کند.
درواقع با توجه به تغییرات فرهنگی و اجتماعی پس از جنگ تا امروز، ما با جامعهای متفاوت و با تنوعات بسیار بیشتری، نسبت به زمان جنگ، ازلحاظ اجتماعی و فرهنگی روبهرو هستیم. سبکهای مختلف پوشش، زندگی، روابط اجتماعی و بهطورکلی رفتارهای فرهنگی و اجتماعی متنوعی در جامعه وجود دارند. مدعای اول من این است که با توجه به این تنوعات فرهنگی و اجتماعی، سیاست فرهنگی یکسویهنگر درباره دفاع مقدس، باعث ایجاد اختلال در همبستگی ملی میشود. سیاست فرهنگی یکسویهنگر مدعی است که الگوی رفتار فرهنگی و اجتماعی فقط به یک شکل است که دفاع مقدس برای دفاع از آن بوده است و اگر امروزه کسی برخلاف آن الگوها زندگی کند، از ارزشهای دفاع مقدس فاصله گرفته است. بنابراین سیاست فرهنگی یکسویهنگر، طردگرا نیز است به این معنی که دفاع مقدس و شهیدان را که باید از ارزشهای عمومی جامعهای متنوع باشد، بهگونهای تعریف میکند که فقط به بخشی از جامعه تعلق داشته باشد. در این رویکرد به سیاست فرهنگی و رسانهای، پرسشهای بیشماری بیپاسخ میمانند؛ مثلا نسل جوانی که سبک زندگی مدرنی دارد و لزوما از تمامیت الگوهای ترویجی رسانهها و نهادهای فرهنگی تبعیت نمیکند، رابطه خود را با دفاع مقدس و نمادهای برجسته آن (شهیدان و جانبازان) چگونه تجربه میکند؟ همچنین قشری از جامعه که هویتش الزاما دال مرکزی نداشته و دالهای مختلفی آن را تشکیل میدهند (هویت چندگانه با عناصر مختلف: مدرنبودن، ایرانیبودن و عناصر قومیتی، زبانی، مذهبی و...) در این سیاست فرهنگی کجا قرار میگیرند؟ کسانی که برای تشییع جنازه مرحوم پاشایی، خواننده پاپ آمدند، بسیاری از آنها برای تشییع جنازه شهدای غواص نیز حضور پرشوری داشتهاند. اما بسیاری یا تعداد قابل توجهی از مردمی که در تشییع جنازه شهیدان دفاع مقدس حضور دارند، سبکهای زندگی متنوعی دارند و شهیدان را از ارزشهای عمومی جامعه میدانند و نه ارزشهای بخشی از جامعه با یک شکل مشخص از الگوی فرهنگی و اجتماعی. این در حالی است که سیاست فرهنگی یکسویهنگر درباره دفاع مقدس، این اقشار اجتماعی را به بیرون از چارچوب ارزشها هُل میدهد. بههمیندلیل نیز بخشی از نسل جوانی که جنگ را نیز بهطور مستقیم تجربه نکردهاند و همچنین بخشی از جامعه که سبکهای زندگی متفاوت و متنوعی دارند، بین ارزشهای روزمره خود و دفاع مقدس بدانگونه که سیاست فرهنگی یکسویهنگر ترویج میکند، تعارض مییابند و بنابراین احساس همدلی و وحدت مؤثری ندارند. مدعای دوم من این است که با توجه به تنوعات سیاسی و وجود جریانات مختلف سیاسی با علایق و ارزشهای مختلف در جامعه سیاسی امروز ایران، سوءاستفاده سیاسی از دفاع مقدس و شهیدان و جانبازان عزیز به این معنی که یک جریان سیاسی خود را حامل ارزشهای دفاع مقدس بداند و بقیه جریانات را از آن دور بداند، انحصاریکردن و خصوصیکردن ارزشهایی است که باید عمومی بوده و باعث وحدت و انسجام ملی باشند، نه باعث ایجاد شکاف در جامعه. سوءاستفاده جناحی از دفاع مقدس و خصوصیکردن آن میتواند به دفاع مقدس بهعنوان یکی از مهمترین عناصر هویتبخش و انسجامبخش تاریخ کشور ایران ضربه بزند. زمان آن فرا رسیده است که سیاست فرهنگی و رسانهای و همچنین جامعه سیاسی کشور، با ارزشهایی که از دل تاریخ مقاومت همه ایرانیان برآمده و حاصل تلاش و خونفشانی همه اقشار اجتماعی، فرهنگی، قومی و مذهبی و... کشور عزیز ایران است، دیدگاهی «شمولگرا» داشته باشند. با این رویکرد است که دفاع مقدس برای همیشه، عاملی وحدتبخش و انسجامآفرین برای همه اقشار و گروهها و نسلها خواهد ماند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.