قدمهای فضایی چین برای بهبود کیفیت زندگی مردم جهان
یک سامانه ناوبری و 10 کاربرد متنوع
ثمین موتمنفر ، کارشناس ارشد الکترونیک: قرنها پیش، دریانوردان راه خود را با بررسی موقعیت خورشید، ماه و ستارگان پیدا میکردند. پس از آن، حدود سال1300، اختراع قطبنما زندگی را نسبت به روشهای ناوبری آن زمان، کمی سادهتر کرد. فناوری ناوبری و موقعیتیابی در گذر زمان دستخوش تغییر شد تا آنکه با توسعه دانش و فناوری در زمینه ماهوارههای فضایی، کاربرد سامانههای پیشرفته ماهوارهای برای موقعیتیابی به طور روزافزون رواج یافت. مدتها گذشت تا ماهوارههای ناوبری و موقعیتیابی از فضا توانستند مشخصات طول و عرض جغرافیایی، ارتفاع از سطح دریا، سرعت، فاصله و زمان را با دقت بسیار خوبی ارائه کنند. اکنون ناوبری فضایی یكی از ضروریترین نیازهای فناوریهای امروزی است، تا آنجا كه گفته میشود بهزودی و خیلی زودتر از زمانهایی كه پیش از این پیشبینی میشد، این فناوری در جهان گسترده شده و مردم را نیازمند خود خواهد کرد. دیری نخواهد پایید که در سراسر جهان، بیشتر انسانها برای انجام عادیترین فعالیتهای زندگیشان از فناوری ناوبری و موقعیتیابی فضایی استفاده کنند. سامانه فوقپیشرفته ناوبری و موقعیتیابی فضایی چین هم (که بهزودی بازار جهانی را تسخیر خواهد کرد)، خدمات درخور توجهی ارائه میدهد و ویژگیهای خاصی دارد، ازجمله دقت بسیار بالا برای افزایش كیفیت زندگی بشر. چین، چند روز پیش بیستمین ماهواره سامانه بیدو را به فضا پرتاب كرد تا در راه رسیدن به اهداف خود در این حوزه، گام محكمی برداشته باشد. علاوهبراین، شنیدهها حاكی از آن است كه با ایجاد شرایط مناسب ارتباطات و همكاریهای بینالمللی در دولت جدید، ایران برای دریافت خدمات سامانه ناوبری و موقعیتیابی فضایی چین، با این كشور وارد مذاكره شده است و این میتواند خبر خوشی برای كاربران داخل كشور باشد. به همین مناسبت نگاهی داریم به تاریخچه، فناوری و امکانات سامانه ناوبری و موقعیتیابی فضایی چین با نام بیدو. بیدو در صنایع تأسیسات شرکتهای تأسیساتی به نقشههای دقیق بهروزشده از تأسیسات آب و برق و گاز نیاز دارند. نقشههای دقیق به این شرکتها در طراحی، اجرا و نگهداری تجهیزات تأسیساتی بسیار کمک میکند. سامانه بیدو ابزاری دقیق، مؤثر و با هزینه کم برای ایجاد نقشههای دقیق تأسیساتی است. به کمک بیدو میتوان ویژگیهایی، مانند موقعیت خطوط لوله گاز همراه با مشخصههای آن را به دقت گردآوری کرد. در وضعیت دریافت ضعیف جیپیاس، مانند تنگههای شهری، کاربرد سامانه بیدو میتواند بسیار مفید باشد. این سامانه ترکیبی، ابزاری مؤثر برای نقشهبرداری سریع از تأسیسات است. تأسیسات دفنشده، مانند کابلهای برق یا لولههای آب نیز به طور مؤثر به وسیله سامانه بیدو نقشهبرداری میشوند. به کمک یک لولهیاب یا کابلیاب (که به ورودی ثانویه کنترلکننده دستی بیدو وصل میشود)، میتوان اطلاعات دقیق موقعیت و عمق تأسیسات زیر خاک را به دست آورد. این روش بسیار مؤثر و کمهزینه است؛ زیرا به هیچگونه علامتگذاری روی زمین نیاز ندارد. بیدو در جنگلداری و منابع طبیعی بیدو در بسیاری از حوزههای جنگلداری عملکرد موفقیتآمیزی دارد. کاربردهای معمول آن پیشگیری و کنترل آتشسوزی، عملیات قطع درختان، هجوم حشرات، تعیین حدود مرزها و سمپاشی هوایی است. از آنجا که هر ساله هزاران آتشسوزی در جنگلها رخ میدهد، وجود یک سامانه مدیریت منابع مؤثر ضروری است. در واقع بیدو یک فناوری بسیار مهم است که اپراتور سامانه را قادر میکند تا موقعیت دقیق منابع را تعیین کند و نمایش دهد. بیدو همچنین ابزار بسیار مناسبی برای مدیریت حیات وحش و هجوم حشرات است. این سامانه با قابلیت موقعیتیابی دقیق میتواند موقعیت مراکز فعالیت را مشخص کند. این موقعیتها بهسادگی با کاربرد ناوبری نقطهبهنقطه در دسترس خواهد بود. در حالت دریافت ضعیف جیپیاس در مکانهایی که تراکم درختان زیاد است، کاربرد سامانه بیدو بسیار مفید و کارساز است. بیدو در کشاورزی دقیق قابلیت سامانه بیدو در فراهمکردن دقت در سطح کمتر از متر، انقلابی را در صنعت کشاورزی ایجاد کرده است. کاربردهای این سامانه در کشاورزی دقیق شامل گردآوری نمونه خاک، کنترل کاربرد مواد شیمیایی و نمایش برداشت محصول است. هنگام جمعآوری نمونههای خاک، نقاط نمونهبرداری، به وسیله یک شبکه ازپیشتعیینشده موقعیتیابی سامانه بیدو بهدقت تعیین میشود. از اطلاعات بهدستآمده برای تهیه نقشه استفاده میشود تا به عنوان مرجعی برای راهنمایی کشاورزان به منظور رفع مشکلات مربوط به خاک به کار گرفته شود. هنگامی که بیدو به صورت ترکیبی با یک سامانه هدایت هوایی به کار رود، هواپیمای سمپاش را میتوان با کاربرد یک نمایشگر نقشه متحرک، هدایت کرد. این سامانه با توجه به موقعیت هواپیمای سمپاش، مواد شیمیایی را در سطوح مناسب خواهد پاشید. این سطوح حداقل همپوشانی را داشته و به صورت خودکار، نرخ نزول مواد شیمیایی را نیز تنظیم میکند. این کار افزون بر افزایش بهرهوری محصول، اطمینان از استفاده بهینه سوخت و مواد شیمیایی را نیز به همراه دارد. بیدو برای نقشهبرداری از برداشت محصول نیز به کار میرود. با حرکت ماشین برداشت محصول مجهز به سامانه بیدو در عرض میدان، نرخ محصولات در امتداد موقعیتهای استخراجشده به وسیله بیدو ثبت میشوند. این اطلاعات سپس برای نشاندادن نرخ محصول، به صورت نقشه آماده میشود. بیدو در مهندسی عمران فعالیتهای مربوط به مهندسی عمران اغلب در محیطهای پیچیده و نامطلوب انجام میشود و کارکرد مؤثر پرسنل را با مشکل مواجه میکند. قابلیت سامانه بیدو در فراهمکردن دقت بیدرنگ در حد کمتر از متر و در حد سانتیمتر یا حتی میلیمتر، انقلابی در صنعت مهندسی عمران ایجاد کرده است. شرکتهای عمرانی در بسیاری از کاربردها، مانند ساخت جاده، خاکبرداری یا حرکت زمین و مدیریت ناوگان، از بیدو استفاده میکنند. بیدو به همراه مخابرات بیسیم و سامانههای رایانهای نصبشده روی ماشین یا خاکبرداری، در ساخت جاده و خاکبرداری بهکار میرود. اطلاعات سطح طراحیشده، به شکل دیجیتال در سامانه، بارگذاری میشود. در نهایت به کمک نمایشگر بیدو و اطلاعات استخراجشده، بیدرنگ موقعیت مشخص میشود که آیا خاکبرداری تا سطح طراحی انجام شده است یا خیر. بیدو در پایش تغییرشکل ساختمانها بیدو از ابتدای پیدایش خود با موفقیت در پایش پایداری ساختمانها و کاربردهایی که مستلزم حداکثر دقت ممکن است، استفاده شد. نمونهای از این نوع پایشها شامل تغییر شکل در سدها، پلها و برجهای تلویزیونی است. پایش نشست میادین نفتی و حوزههای معادن، نمونههای دیگری هستند که بیدو در آن با موفقیت استفاده شده است. سازههایی که تغییر شکل آنها بهکندی صورت میگیرد، مانند سدها، نیاز به دقتی در حد میلیمتر یا کمتر از آن دارند تا مقدار تغییر مکان آنها پایش شود. البته این کار با جیپیاس نیز امکانپذیر است، اما جیپیاس بهتنهایی قادر به انجام این کار نیست و قطعا نیازمند سامانههای مکمل دیگر نیز هست که همین موضوع باعث میشود هزینه اجرا بهشدت بالا برود. پلها لرزشهایی ناشی از بار ترافیکی، دینامیک یا متغیر دارند. برای پایش مؤثرِ تغییر شکلهای متناوب در چنین سازههایی، گیرندههای بیدو باید در چند نقطه که حداکثر دامنه تغییر را دارند، قرار داده شوند. بیدو برای استخراج معادن باز تاکنون، مساحی متداول، تنها روش موجود برای میخکوبی الگوهای سوراخکاری و سایر بررسیهای معدن بوده است. بهدلیل محیط خشن معدن، میخها اغلب مدفون یا جابهجا میشوند. افزونبراین، اپراتورهای سوراخکاری، روشی دقیق برای تعیین عمق دقیق سرمته ندارند. بهتازگی توسعه سامانهها و روشهای پیشرفته موقعیتیابی بیدو به طور چشمگیری عملیات مختلف کاوش معدن را بهبود بخشیده است؛ برای نمونه در معادن باز، بهکارگیری این سامانه، عملیاتهای متعدد معدنکاوی، مانند سوراخکاری، خاکبرداری و ردیابی وسایل نقلیه را به طور درخور توجهی بهبود بخشیده است. این سامانه دقتی در حد کمتر از سانتیمتر را فراهم کرده و نیازمند یک گیرنده پایه برای پشتیبانی هر تعداد واحد سیار است. چرخه کاوش معدن، شامل چند مرحله است که حفاری سنگ معدن، یکی از مهمترین آنهاست. حفاری سنگ معدن با سوراخکاری یک الگوی ازپیشتعیینشده از سوراخهای تزریقی، انجام میشود که این سوراخها با مواد انفجاری پر میشوند. الگوی سوراخهای تزریقی طوری طراحی میشود که اندازه قطعات سنگ متلاشیشده بهینه باشد. به همین دلیل سوراخکاری روی سوراخهای تزریقی دقیق، برای موقعیتیابی اهمیت ویژهای دارد، در غیر این صورت نیاز به سوراخکاری مجدد خواهد بود. یک راه مؤثر برای هدایت سوراخکاری استفاده از سامانه بیدو است. این سامانه همچنین برای انجام هدایت و عملیات خاکبرداری با دقتهای سانتیمتر و میلیمتر به کار میرود. بیلهای مکانیکی برای بارکردن سنگ معدن در واگنها به کار میرود، سپس سنگ معدن حمل شده و در انبار تخلیه میشود. با نصب سامانه بیدو روی بیل مکانیکی، کنترل زاویه ارتفاع را میتوان خودکار کرد. بیدو برای بررسی لرزهنگاری زمینی استخراج نفت و گاز نیازمند نقشهبرداری از لایههای زیرزمینی با کاربرد بررسی لرزهنگاری است. در بررسیهای لرزهنگاری زمینی، انرژی صوتی فرکانس پایین به لایههای صخرههای زیرزمینی فرستاده میشود. منبع انرژی صوتی اغلب یک لرزاننده مکانیکی است که شامل یک صفحه فلزی نصبشده روی یک کامیون است. صفحه روی زمین فشار داده شده و لرزانده میشود تا انرژی صوتی ایجاد کند. در مناطق ناهموار، هنوز هم از دینامیت به عنوان منبع انرژی استفاده میشود. همچنان که انرژی صوتی از لایههای صخرهای زیرزمینی عبور میکند، تحت تأثیر خواص فیزیکی صخرهها قرار گرفته و بخشهایی از سیگنال به وسیله لایههای مختلف انعکاس مییابند. انرژی برگشتی را میتوان به وسیله ابزارهای لرزهنگاری خاصی موسوم به ژئوفون (که در فواصل معین از منبع انرژی در امتداد خط بازرسی قرار داده شدهاند)، آشکارسازی کرد. با توجه به انرژی لرزهنگاری آشکارشده از خروجی ژئوفونها، سیگنالهای الکتریکی، متناسب با شدت انرژی برگشتی است. سپس سیگنالهای الکتریکی روی نوارهای مغناطیسی ضبط میشوند تا کار تحلیل و تفسیر روی آن انجام پذیرد. روشن است که در وضعیتهایی که موقعیت منبع انرژی و ژئوفونها با دقت کافی معلوم نباشد، دادههای گرانقیمت لرزهنگاری بیاستفاده خواهد بود. سامانه بیدو در موقعیتهای دریافت ضعیف سیگنال بیدو استفاده شده و به کمک بیدو تخریب محیط زیست، مانند نیاز به قطع درختان و همچنین هزینه عملیاتی لرزهنگاری به طور چشمگیری کاهش یافته است. بیدو برای بررسی لرزهنگاری دریایی بررسی لرزهنگاری دریایی از نظر اصول، شبیه بررسی لرزهنگاری زمینی است. در این نوع بررسی انرژی صوتی با فرکانس پایین به لایههای صخرهای زیرسطحی ارسال میشود و انعکاس سطحی آن، اطلاعاتی درباره ترکیب صخرههای زیرسطحی آشکار میکند. بسته به عمق آب منطقه، از روشهای مختلف در بررسی لرزهنگاری دریایی استفاده میشود. در آبهای عمیق، شناورهای لرزهنگاری، کابلهای لرزهنگاری را یدک میکشند که به آنها نوار گفته میشود. این نوارها شامل وسایلی موسوم به هیدروفون برای آشکارسازی انرژی انعکاسی هستند. هر شناور معمولا چهار تا هشت نوار موازی را یدک میکشد که هر یک از آنها چندین کیلومتر طول دارد. انرژی صوتی فرکانس پایین به وسیله چند تفنگ هوایی که در زیر شناور و در حدود شش متر زیر سطح آب کشیده میشود، تولید میشود. در روش بررسی کابل کف اقیانوس که در آبهایی با عمق حدود 200 متر استفاده میشود، هیدروفونها و ژئوفونها در یک گیرنده واحد ترکیب میشوند تا از پژواک عمودی آب جلوگیری شود. برای دستیابی به نتایج معنادار، موقعیت منابع انرژی و هیدروفونها باید با دقت کافی معلوم باشد. این امر به کمک بیدو بهآسانی و با هزینه کم میسر میشود. این امکان نیز وجود دارد که نقاط به کمک ویژگی ایستگاه بیدو بازبینی شود. از آنجا که عملا بررسی لرزهنگاری دریایی بسیار گرانقیمت است، کنترل کیفیت امری ضروری است. این صنعت برای حفظ کیفیت باید از سامانه بیدو (که یک سامانه موقعیتیاب مستقل است) و دیگر سامانهها استفاده کند. بیدو برای نقشهبرداری هوایی به طور متداول نقشهبرداری از مناطق وسیع و که به آنها دسترسی وجود ندارد، با عکسبرداری هوایی کلاسیک انجام میگرفت. در این روش، از یک دوربین نصبشده روی هواپیما برای گرفتن عکسهای متوالی از مناطقی که باید نقشهبرداری شود، استفاده میشود. این عکسها پس از پردازش به نقشه تبدیل میشوند. در عمل برای آنکه بتوان از تصاویر فوق استفاده کرد، باید تصاویر گرفتهشده نسبت به یک سامانه مرجع زمینی تهیه شوند. این فرایند مرجع زمینی تصاویر نام دارد. در تصویربرداری هوایی کلاسیک، مرجع زمینی به صورت غیرمستقیم به کمک شماری ایستگاه کنترل زمینی با مختصات زمینی معلوم و مختصات متناظر آنها در تصویر، انجام میشود. بهکارگیری بیدو در تصویربرداری هوایی بهصورت چشمگیری تعداد نقاط کنترل زمینی را کاهش داده است. بیدو برای نقشهبرداری از کف دریا برای ناوبری مطمئن و مؤثر دریایی در کنار سایر عوامل، اطلاعات دقیق درباره عمق آب و کف دریا نیاز است. دانستن عمق آب، باعث حداکثر بهرهبرداری از قابلیتهای حمل بار دریایی شده و امری حیاتی است. این امر، بهویژه برای نواحی کمعمق، بسیار اهمیت دارد. روش معمول برای بهدستآوردن عمق آب، کاربرد یک عمقیاب اکویی نصبشده روی یک شناور است. برای نقشهبرداری از یک ناحیه کمعمق اکویی، خطوط ازپیشتعیینشده به وسیله شناور مساحی دنبال میشود. تولید صوت به وسیله عمقیاب اکویی و در امتداد مسیر انجام میشود. فاصلهگذاری خطوط، طوری انتخاب میشود که بهترین پوشش را در ناحیه مد نظر داشته باشد. برای این منظور، از سامانه بیدو به همراه دو گیرنده و دو آنتن استفاده میشود. این سامانه افزون بر ارائه موقعیت و وضعیت دقیق شناور، جهت حرکت شناور را نیز با دقت بالا و صرف نظر از دینامیک و عرض جغرافیایی آن تخمین میزند. بیدو برای ناوبری وسایل نقلیه هنگام سفر به مناطق ناشناخته، رانندگان اغلب از نقشههای کاغذی برای تعیین مسیر استفاده میکنند. افزون بر ناکارآمدبودن این روش، جستوجوی مقصد در یک نقشه کاغذی، بهویژه در نواحی شلوغ ایمن نخواهد بود. در فناوری جدید به کمک سامانه بیدو و با استفاده از نقشههای دیجیتالی راهها و رایانه، سیستمهای توسعهیافتهای ایجاد میشود که به کمک آنها تعیین مسیر به صورت الکترونیکی و تنها با لمس یک دکمه انجام میشود. اساس کار موقعیتیاب بیدو به این صورت است که موقعیت وسیله نقلیه به وسیله بیدو تعیین شده و روی یک نقشه دیجیتالی قرار میگیرد. این سامانه یک پایگاه دادهای از اطلاعات مختلف، مانند نام خیابانها و جهت آنها، اسامی مکانهای تجاری، فرودگاهها، بیمارستانها، رستورانها، جاذبهها و سایر اطلاعات کاربردی دارد. هنگامی که راننده مقصد خود را به سیستم اعلام میکند، رایانه بهترین مسیر را برای رسیدن به هدف پیدا میکند. عواملی، مانند کوتاهترین مسیر و کوتاهترین زمان تا مقصد، مسیرهای یکطرفه، گردش ممنوع و محدودیتهای طرح ترافیک همگی در پیداکردن مسیر مناسب در نظر گرفته میشوند. بیدو در هواشناسی در هواشناسی نیز بیدو میتواند برای اندازهگیری بخار آب اتمسفر به کار رود. بخار آب یک پارامتر اصلی است که به وسیله آن رطوبت و حرارت به اتمسفر منتقل میشود و درنتیجه رابطه مستقیم با آبوهوا دارد. سیگنالهای بیدو در حرکت به سمت زمین به وسیله یونسفر و تروپسفر، تأخیر بسیار کمتری (نسبت به سامانههای موقعیتیاب مشابه) خواهند داشت. میزان همین تأخیر به وسیله گیرندهها اندازهگیری و تخمین زده میشود. این اطلاعات به همراه دادههای فشار سطحی میتواند میزان تأخیر ناشی از رطوبت را مشخص کند و میزان بخار آب معلق را تعیین کند. از سایر کاربردهای سامانه بیدو میتوان به تعیین موقعیت در زیر آب و ردیابی پرندگان هنگام کوچ اشاره کرد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.