سوریه؛ سکوی پرتاب یا گرداب سقوط
بهروز نامداری
شرایط در سوریه آن را به سمتی سوق میدهد که منافع کشورها و قدرتهای منطقهای و جهانی در آن هر روز شرایط پیچیدهتری به خود میگیرد. ورود نیروی رزمی روسیه به جنگ داخلی سوریه و آغاز رسمی حملات هوایی آن کشور در سوریه، شرایطی را ایجاد کرده که روسیه را در هیبت اتحاد جماهیر شوروی به نمایش میگذارد. هرچند روسیه به عنوان وارث آن امپراتوری در دو مورد ورای مرزهای جغرافیاییاش در گرجستان و اوکراین مداخله نظامی کرد، اما در مقام مقایسه، دخالت نظامی روسها در سوریه بیش از آنکه مشابه مداخله نظامی روسیه در گرجستان(2008) و اوکراین (2014) باشد، شبیه لشکرکشی شوروی سابق به افغانستان در 24 دسامبر 1979 بهنظر میرسد. به عنوان نمونه مشابه شرایط کنونی که روسیه برای جلوگیری از سقوط دولت مرکزی سوریه در مقابل گروههای شورشی وارد جنگ شده، شوروی نیز برای حمایت از دولت مرکزی افغانستان در مقابل مبارزان جهادی وارد نبرد شد، و این در حالی است که در هر دو مورد گرجستان و اوکراین، روسیه حامی جداییطلبان و مبارزان محلی در مقابل دولت مرکزی بوده است. همچنین مشابه افغانستان و خلاف گرجستان و اوکراین که سربازان روس قدم در سرزمینی آشنا میگذاشتند، اینبار روسیه نیروهای خود را در سرزمینی وارد نبرد میکند که نه از نظر آبوهوایی و نه از نظر زبانی و فرهنگی کوچکترین نزدیکی و شباهتی میان میهمان و میزبان وجود ندارد. علاوه بر اینها، شوروی دارای مرزهای مشترک با افغانستان بود که بهراحتی میتوانست با استفاده از آن برای نیروهای زمینی خود پشتیبانی لجستیکی، تسلیحاتی و هوایی را فراهم آورد که در مورد سوریه، روسیه از این مزیت محروم است. اکنون سؤالی که پیشِروست، این است که با توجه به سابقه تاریخی دخالت نظامی روسیه و شوروری در ورای مرزهای خود اینبار عزم روسیه در ورود به عرصه میدانی جنگ داخلی سوریه حاصل محاسبات درست پوتین و سایر رهبران نظامی-سیاسی روسیه است یا حاصل توطئهای از جانب رقبای غربی برای کشیدن پای روسیه به باتلاق جنگ؟
بر مبنای صحت فرضیه اول؛ اولا، مادامی که بسیاری از ائتلافهای راهبردی منطقه خاورمیانه و الگوهای استراتژیک منطقهای قدرتهای جهانی و نحوه یارگیری آنان بعد از حوادث موسوم به بهارعربی و پرونده هستهای ایران در حال تغییر است، پوتین میخواهد به همه نشان دهد روسیه به تعهدات خود در دفاع از متحدانش بهخوبی عمل میکند و بنابراین روسیه متحدی قابل اعتمادتر از غرب است. دوما، این موضوع را برای غرب و آمریکا روشن میکند این کشور در قبال حوادث خاورمیانه و شمال آفریقا، از حالت انفعالی خارج شده و قصد دارد خلاف مورد لیبی، به صورت فعال و تعیینکننده به این قضایا وارد شود. سوما، روسیه مایل است نشان دهد حوادث و اتفاقات اوکراین از نظر آن کشور تمامشده تلقی میشود تا بهنوعی اعتمادبهنفس خود را در قبال این موضوع به رخ رقبای جهانی بکشاند. چهارم اینکه روسیه در پی آن است که نشان دهد تبلیغات رسانههای غربی در موضوع ضعیفشدن اقتصاد روسیه چندان محلی از اعراب ندارد کمااینکه ورود جنگافزارهای صنایع نظامی روسیه به عرصه تجربه میتواند بهنوعی زمینه بازاریابی برای این تجهیزات را نیز فراهم کند. بنابراین از این منظر، اربابان کرملین در پی ارسال این پیام به حکام جهان و بهویژه حاکمان خاورمیانه و شمال آفریقا هستند که از این پس حرف آخر در معادلات منطقهای را نه اروپا و آمریکای مردد که روسیه مصمم خواهد زد و حاکمان منطقهای پیش از اینکه به فکر رایزنی با واشنگتن و پایتختهای اروپایغربی برای حل بحرانهای خاورمیانه باشند، باید نظر مسکو را دراینزمینه جویا شوند. اما در صورت درستی فرضیه دوم، ورود روسیه به جنگ زمینی در سوریه میتواند اقتصاد آن کشور را هرچه بیشتر تضعیف کرده و از بُعد استراتژیک آن کشور را بهشدت آسیبپذیر کند. اگر ورود شوروی به افغانستان و خروج خفتبارش از آن کشور را یکی از دلایل تضعیف اقتصاد و حکومتش بدانیم، اینبار نیز ورود حسابنشده روسیه به جنگ زمینی در سوریه میتواند چنین سرنوشتی را برای آن رقم زند، چراکه با افت جهانی قیمت نفت درآمد اقتصاد تکمحصولی نفتی- گازی روسیه با کاهش چشمگیری مواجه شده و چنانچه این کشور هزینههای جنگ را نیز به فهرست مخارج خود اضافه کند، خروج میلیاردها دلار ارز از آن کشور، میتواند اقتصادش را به اضمحلال بکشاند. این شرایط سبب خواهد شد اولا روسیه با درگیرشدن در ورای مرزهای خود از بحران در اوکراین غافل شود که نتیجه آن تسلط مجدد دولت طرفدار غرب کییف بر مناطق تحت حمایت روسیه خواهد بود. دوما، روسیه با افزایش هرچه بیشتر هزینههای نظامی خود مجبور میشود فشار بیشتری بر ارز حاصل از تنها صادرات عمده خود یعنی نفت و گاز وارد کند، بنابراین هم در دادن تخفیف در قیمت نفت دستودلبازتر خواهد شد و هم اینکه بر سر قیمت گاز با اروپا کمترین چانه را خواهد زد. سوم اینکه با ورود ارتش روسیه به جنگی که احساسات ملیگرایانه روسیه در آن کمترین دخالت را خواهد داشت، به محبوبیت پوتین نزد ملیگرایان روسیه لطمه بزرگی وارد خواهد آمد. چهارم اینکه رسانههای غربی با معرفی پوتین به عنوان حامی «بشار اسد»، رئیسجمهوری سوریه و معرفی او بهعنوان مسئول تداوم بحران سوریه، بهنوعی روسیه را بانی و علت بحران آوارگان اروپا معرفی میکنند و این باعث تهییج افکار عمومی اروپا علیه پوتین و بهرهبرداری غرب علیه روسیه در قضیه اوکراین خواهد شد. اینکه کدام یک از این دو تحلیل میتواند رنگ واقعیت به خود بگیرد را باید به گذر زمان سپرد. اما چنانچه روسیه بتواند در کمترین زمان ممکن روند جریانات در سوریه را به نفع حکومت مستقر آن کشور بازگرداند و مخالفان و حامیان غربی- عربی آنان را مجبور به پذیرش نظرات مسکو در مصالحه با حکومت مرکزی و تشکیل دولت ائتلافی با حفظ ساختارهای موجود و بدون حذف شخص بشار اسد کند، این تحلیل اول است که میتواند به واقعیت نزدیک شود. اما چنانچه بحران در سوریه به درازا بکشد و روسیه هر روز مجبور شود منابع مالی و نظامی بیشتری را خرج ماندن دولت کنونی بر مسند قدرت کند، بدون شک این راهبرد دوم و استراتژی توطئه غرب علیه روسیه و توهم قدرت در کرملین است که رنگ واقعیت به خود میگیرد. و در این صورت بعید است متحدان غربی و طراحان جنگ علیه روسیه که مجریان جنگ داخلی سوریه هستند، اجازه دهند به این زودیها این جنگ خاتمه پذیرد، چراکه با ادامه جنگی که روسیه هر روز بیشتر در آن درگیر میشود، رقبای غربی، روسیه را با هزینه اعراب و مردم سوریه در خاورمیانه زمینگیر میکنند تا آن کشور را از یکهتازی در اروپا و سایر نقاط جهان بازدارند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.