گفتهها
با 5 نوع زندگی مواجهیم مصطفی ملکیان در نشست «روانشناسی دین»: پنج شاخه از روانشناسی دین وجود دارد که اگر در زندگی خودمان نیز مداقه کنیم، میتوانیم ظهور این پنج شاخه روانشناسی را ببینیم؛ به عبارت دیگر، با پنج نوع زندگی مواجهیم؛ نوع اول، زندگی «متدینانه» است که معیار آن سخنگفتن خدا با کسی است که میتواند موضوع تجربه دینی انسان باشد. زندگی نوع دوم، «عارفانه» نام دارد. در این نوع زندگی، تجربه شخص دیگری مدنظر نیست، بلکه تجربه «خود فرد» مدنظر است. زندگی سوم «فیلسوفانه» است که در آن افراد، براساس معیار درونی زندگی میکنند. این معیار درونی با واقعیتهای ظاهری منطبق نیست؛ زیرا زندگی براساس استدلالهای خود انسان پیش میرود. نوع چهارم زندگی «اخلاقی» است. اگرچه این نوع زندگی همپوشیهایی با سایر انواع زندگیها دارد، اما اساسا با آنها متفاوت است؛ به عبارتی شهودی دکارتی دارد. زندگی پنجم «زیباییشناسانه» است. مبنای افراد در این نوع زندگی، براساس لذت و لذتجویی است. این پنج نوع زندگی باعث میشود، روانشناسی دین، عرفان، فلسفه، اخلاق و روانشناسی هنری به وجود بیاید. البته باید بگویم دو قسم از روانشناسی فلسفه و روانشناسی هنری، کمترین اقبال را در میان پژوهشگران داشتهاند. سه شاخه روانشناسی «دین»، «عرفان» و «اخلاق» سه شاخه پراقبال در میان شاخههای روانشناسی است. مباحث روانشناسی دین، عمدتا به پنج مبحث تقسیم میشود. سه شاخه «تجربه دینی»، «ایمان دینی» و «زندگی دینورزانه» بر سایر شاخههای روانشناسی دین مقدم هستند. «تجربه دینی» به سیروسلوک بنیانگذاران دین مربوط میشود. ممکن است تجربه دینی در میان پیروان یک دین و آیین رخ بدهد، اما اصل قضیه «تجربه دینی» به بنیانگذار آن دین مربوط میشود. «ایمان دینی» شاخه دوم از روانشناسی دین است که در آن دین شخص بنیانگذار وارد تاریخ شده و در دین نهادینه میشود. شاخه سوم «زندگی دینورزانه» نام دارد. در این شاخه، پیروان، زندگیشان با آن دین پیش میرود و دین در مقام بالفعل زندگی دیده میشود. به عبارتی التزام نظری و عملی در زندگی پیروان پدیدار میشود.
توجه به شأن متافیزیک در هگل علی مرادخانی، در جلسه نقد و بررسی کتاب «هگل» اثر فردریک بیزر: این کتاب در زبان اصلی فوقالعاده کتاب شاداب و خوشخوانی است. مترجم محترم به شایستگی از عهده ترجمه کتاب برآمده است. یکی از محسنات کتاب حفظ تعادل در طرح نسبت بین مباحث فلسفی و مباحث معرفتشناختی است؛ یعنی کتاب، هگل را تنها از منظر معرفتشناسی یا صرفا از نظر فلسفی قرائت نکرده و بهخوبی آرای هگلشناسان متأخر را در سه دهه اخیر در کتاب جای داده که متأسفانه ما هنوز نتوانستیم در تکنگاریهای خود این کار را انجام دهیم. کتاب به معنای واقعی آموزشی است؛ در ادبیات انگلیسی یکی کتاب هولگیت و دیگری کتاب بیزر است که این ویژگی را دارد. این کتاب تنها به انتقال اطلاعات نمیپردازد، بلکه روح و جان دارد که روح آن هگلی است و خواننده را دعوت به فلسفیدن و کار فلسفی نیز میکند. از ویژگیهای دیگر کتاب این است که موضوعی تألیف شده است؛ یعنی نه مبتنی بر آثار هگل است و نه عارض بر گردش ایام زندگی هگل و بیوگرافی او. در بخشهایی از کتاب که بحثهایی درباره دیالکتیک و نظریه دولت و بهویژه درباره خدایگان و بنده و پدیدارشناسی مطرح شده، بیزر کاملا اجتهادی عمل کرده است و جدا از درست یا غلطبودن آن، این کتاب از این منظر اهمیت دارد. درباره دین نیز بیزر آثار جوانی هگل را درباره دین جدی میگیرد. به لحاظ روششناختی به بافت تاریخی و هرمنوتیکی توجه دارد و از این منظر کتاب مهمی است. تز اصلی کتاب، توجه به شأن متافیزیک در هگل است. بحث از ایدئالیسم مطلق و بحث از نگاه ارگانیک هگل به مسائل که کانون کتاب است و همینطور تلقی فلسفی که در این کتاب از مسیحیت در هگل وجود دارد، همه اینها با نظر به کانون متافیزیک، ساختار و تفصیل پیدا کردهاند. بیزر متافیزیک را ارسطویی- دکارتی میداند؛ یعنی متافیزیک را ریشه شناخت و معرفت میداند. یکی از نقاط قوت کتاب، ترکیبی است که بیزر در میان قرائتهای تاریخی از هگل به دست میدهد. از نقایص محتوایی کتاب به چند نکته اشاره میکنم: در این کتاب جای علم منطق و فلسفه طبیعت خالی است، درحالیکه به نظر میآید میتوانست از تزش مطلب بیاورد. از نقایص دیگر کتاب به لحاظ آموزشی این است که وی هیچگاه به تفاسیر اومانیستی و همینطور به تفاسیر اگزیستانسیالیستی از هگل که بسیار اهمیت دارد، اشاره نکرده است. یک بحث فنی دیگر را نیز مغفول گذاشته و آن مسئله نفی در دیالکتیک است. به نظر من، بیزر بحث خدایگان و بنده را نیز روانشناختی و اخلاقی تفسیر میکند و از بحثهای هستیشناختی که هگل درگیر آن است، عدول میکند. بیزر همچنین با کسانی که قرائت غیرمتافیزیکی از هگل دارند، مانند رابرت پیپین، تری پینکارد و حتی فیلسوفان تحلیلی، مانند رابرت برندم یا مکداول همراه است، اما اختلافش این است که کانتیدیدن منافاتی با غیرمتافیزیکی دیدن ندارد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.