|

تصویر فیلسوف تصویر فلسفه

تصویر فیلسوف پیوسته تیره‌وتار می‌شود. او را به حکیم تبدیل می‌کنند، او که فقط دوست حکمت است، دوست در معنایی دوپهلو، یعنی حکیم-ستیز، کسی که باید نقاب حکمت بزند تا زنده بماند. او را به دوست حقیقت تبدیل می‌کنند، او که حقیقت را به دشوارترین آزمون می‌سپارد، آزمونی که حقیقت از آن همان‌قدر شرحه‌شرحه بیرون می‌آید که دیونیزوس: آزمون معنا و ارزش. تصویر فیلسوف را همه این تغییر چهره‌های ضروری تیره‌و‌تار می‌کنند، اما همچنین همه خیانت‌هایی که او را بدل می‌کنند به فیلسوف مذهب، به فیلسوف دولت، به کلکسیونر ارزش‌های جاری و عمله تاریخ. تصویر اصیل فیلسوف پس از مرگِ کسی که می‌تواند این تصویر را برای یک عصر، در دوران خود، تجسم ببخشد زنده نمی‌ماند. در دوره بعدی، این تصویر باید بازیافته و احیا شود، باید میدان فعالیت جدیدی پیدا کند. اگر سخت‌کوشی انتقادی فلسفه به‌گونه‌ای کنشگرانه در هر دوره از سر گرفته نشود، فلسفه و به همراه آن، تصویر فیلسوف و تصویر انسان آزاد می‌میرد. حماقت و پستی از ایجاد ملغمه‌های جدید دست برنمی‌دارند. حماقت و پستی همواره حماقت و پستی عصر ما هستند، حماقت و پستی هم‌عصران ما، حماقت و پستی ما. پستی برخلاف مفهوم بی‌زمان «اشتباه» از زمان جدا نیست، یعنی از این هیاهوی اکنون، از این اکنونیتی که پستی در آن تجسد می‌یابد و حرکت می‌کند. به همین دلیل است که فلسفه اساسا نسبتی اساسی با زمان دارد: فیلسوف، همواره در ستیز با عصر خود، در مقام منتقد جهان کنونی، مفاهیمی می‌آفریند که نه جاودانند و نه تاریخی، بلکه نابهنگام‌اند و ناکنونی. ستیزی که فلسفه در آن تحقق می‌یابد ستیز ناکنونی بر ضد کنونی است، ستیز امر نابهنگام بر ضد زمانه ما. و در امر نابهنگام حقایقی است دیرپاتر از مجموع حقایق تاریخی و جاودان: حقایق زمان آینده. کنشگرانه اندیشیدن عبارت است از «عمل‌کردن به شیوه‌ای ناکنونی و از این‌رو بر ضد زمانه و حتی روی زمانه، (و امیدوارم) به نفع زمان آینده». زنجیره فیلسوفان، نه زنجیره جاودان حکیمان و نه به‌هیچ‌وجه زنجیره‌ای تاریخی بلکه زنجیره‌ای گسسته است، توالی ستاره‌های دنباله‌دار، ناپیوستگی و تکرار آنها که نه در جاودانگی آسمانی که درمی‌نوردند محاط می‌شود و نه در تاریخ‌مندی زمینی که بر فراز آن پرواز می‌کنند. هیچ فلسفه جاودانی وجود ندارد، همان‌گونه که هیچ فلسفه تاریخی‌ای نیز در میان نیست. جاودانگی فلسفه، همچون تاریخ‌مندی آن، در این نکته خلاصه می‌شود: فلسفه، همواره نابهنگام، نابهنگام در هر دوره... . فلسفه نه به دولت خدمت می‌کند و نه به کلیسا، که هردو دغدغه‌های دیگری دارند. فلسفه به خدمت هیچ قوه مستقری درنمی‌آید. کار فلسفه ناراحت‌کردن است. فلسفه‌ای که هیچ‌کس را ناراحت نکند و با هیچ‌کس ضدیت نورزد فلسفه نیست. کار فلسفه آزردن حماقت است، فلسفه حماقت را به چیزی شرم‌آور تبدیل می‌کند. ژیل دلوز، نیچه و فلسفه، ترجمه عادل مشایخی، نشر نی، ص 189

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.