وقتی ما مردگان برمیخیزیم
رابعه موحد : چند شب پیش به تماشای برداشتی از نمایشنامه ایبسن رفتم که ساعتها طول کشید تا پیامش را دریافت کنم یا گمان کنم که دریافت کردهام. مردگانی پریشان و ژولیده، با چشمانی تهی و دهانی پر، پر از واژگانی ورمکرده و کهنه اما نکتهبهنکته، حفظشده در کیسه سمپتومهایشان، ناخرسند از جایگاه خود و تقلای بیوقفه برای بازپسگرفتن حق و حقوق ازدسترفته و عدالت ناچشیدهشان. صحنه لبریز از تجسم رستاخیز است؛ جایی که هیچکس جز به فکر خویش نیست و دهانها خستگیناپذیر سخن میگویند و تنها از درد خود میگویند؛ از تمناهای مدفونشدهشان و از خلفوعدههای بیشمارشان به خویش. تأثیر لحظات نخستین نمایش میل به ترک سالن است و بس. هیاهو و اضطراب مردگان بهسرعت به زندگان سرایت میکند. جنس آن هیاهو را تشخیص میدهیم. ناخودآگاه تکتک ما خواهان این بازگشت است؛ میلی مشترک برای نوع بشر. مردگان میل به بازگشت دارند! اما آیا مردگان میلی دارند؟ مردگان برای چه برمیخیزند؟ چیست آن کار نیمهتمام انسان که ناخودآگاه انسان جز با پایاندادن به آن آرام نمیگیرد و دست از رؤیای رستاخیز برنمیدارد؟ انسان هر گرهی را که در حیات خود از گشودنش عاجز میماند، به دنیایی ناشناخته حواله میکند؛ دنیایی که جنس و رنگش را نمیشناسد اما گرهگشابودنش را باور دارد؛ انسان حسرت رهایی خویش را به آنسوی دیوار زندگی میاندازد و سناریوی بعد از مرگ خود را مینویسد. یعنی برای بعد از مرگ خود زندگی جدیدی را ترسیم میکند. قانون فیزیولوژی آرزوی انسان را با نیشخند در هم میشکند و او را بهسوی مرگ پیش میراند. قانون دنیای نمادین مرگ را از نو به زندگی وصل میکند و از مرگ فاصله میگیرد بهطوریکه جهنم که بدترین نوع زندگی است باز هم به مرگ کامل منجر نمیشود، آدمی مرگ را در امر واقعی تجربه میکند اما با رویآوردن به دنیای نمادین به جنگ مرگ میرود. به گفته ژیژک، انگار پشت مرگ را نمیتوانیم بدون یک زندگی دیگر تجسم کنیم، مرگ از ذهن ما میگریزد، ناخودآگاه انسان خیال پذیرش مرگ را ندارد. مرگ برایش قابل توصیف نیست. بنابراین زندگی دیگری برای خودش میبیند که در تاروپود نجاتبخش آن، وجود رستاخیز ضروری مینماید و حقی را که برای دوبارهزیستن خود قائل است، ارزانی همگان میکند. وجود رستاخیز آرزوی ناخودآگاه است. درس لکانی آنتیگونه و هملت این است که مردگان انسانهای رنجور و چشمدرقفاماندهای هستند که برای تسویهحساب بازخواهند گشت؛ تسویهحسابی بیرحمانه و نهتنها با دیگران بلکه با واقعیتهای پنهان وجود خویش. در نمایشنامه دستنوشت ایبسن، «وقتی ما مردگان بر میخیزیم» بازیگران، دانسته یا نادانسته؛ هرکدام آرزوی ناخودآگاه خویش را ایفا میکنند. نمایشی گویا از میل انسان به رستاخیز و برگشت برای گفتن سخنانی که هراس و مصلت و قانون زندگان اجازه گفتهشدن به آنها نداده بود، بایدونبایدها و سرکوبهای خودآگاه و قوانین سرسخت اجتماعی زبان را کوتاه و آرزوها را ناکام گذاشته است. صحنه پایانی نمایش با سکوت و تندادن مردگان به مرگ دوم است که هنرمندانه به دنیای خارج از صحنه نمایش کشیده میشود. سخنها گفته شده و کار ناتمام به پایان رسیده است. آرامش. و خروج تماشاگران مبهوت.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.