احیای چپ جهانی؟
امانوئل والرشتاین- جامعهشناس و نظریهپرداز آمریکایی
پیروزی همهجانبه جرمی کوربین در انتخابات 24 سپتامبر و انتخاب او بهعنوان رهبر حزب کارگر بریتانیا، بسیار چشمگیر و البته کاملا غیرمنتظره بود. او که با برخورداری از کمترین پشتیبانی و حمایت لازم، توانسته بود نام خود را بر برگههای رأیگیری ثبت کند، با یک برنامه سازشناپذیر چپگرایانه پا به عرصه رقابتها گذاشت و در رویارویی با سه نامزد سنتیتر این حزب، موفق شد در انتخاباتی با درصد مشارکت بالای 76 درصد، 59.5 درصد آرا را از آنِ خود کند. بلافاصله پس از آن بود که کارشناسان و رسانهها با لحن طعنهآمیزی اظهار کردند رهبری و خطمشی او، از پیش پیروزی محافظهکاران را در انتخابات آتی پارلمانی بریتانیا تضمین کرده است. اما تا چه حد میتوان از این بابت مطمئن بود؟ آیا عملکرد کوربین حاکی از احیای نیروهای چپ نیست؟ و اگر چنین است، آیا این حقیقت فقط درباره بریتانیا صادق است؟ پاسخ به این سؤال که عرصه سیاسی به کدامین سو، چپ یا راست متمایل است، همواره یکی از موضوعات موردعلاقه در مباحثات سیاسی بوده است. اما در این میان یکی از آفتهای این مبحث، سنجش سمتوسوی تمایلات سیاسی بر مبنای قدرت افراطیترین و رادیکالترین مواضع در هر دو جبهه راست و چپ در هر انتخابات نوعی است. این البته به معنای خطا در درک این نکته حیاتی پیرامون سیاست انتخاباتی در کشورهایی است که نظام پارلمانی خود را بیش از هر چیز بر محور نوسانات موجود بین احزاب راست و چپ میانه بنا نهادهاند. در ابتدا باید به خاطر داشته باشیم همواره امکان اتخاذ گستره وسیعی از مواضع سیاسی در هر زمان و مکان از جغرافیای سیاسی وجود دارد. بگذارید به صورت نمادین، این طیف را با اعدادی از یک تا 10 و بر محور چپ به راست تعریف کنیم. حرکت از دو به سه یا از هشت به 9، به معنای چرخش به راستِ احزاب و رهبران سیاسی و معکوس آن، نشان از چرخش به سمت سیاستها و راهبردهای چپگرایانهتر دارد. با اتکا به این شیوه سنجش، جهان سال گذشته شاهد چرخشی چشمگیر به سمت سیاستها و نیروهای چپگرا بوده است. نشانههای واضح و فراوانی از این چرخش در دسترس است که یکی از آنان، رشد و قدرتگیری مستمر برنی ساندرز در رقابتهای درونحزبی دموکراتها برای کسب نامزدی نهایی آن حزب در انتخابات ریاستجمهوری ایالات متحده است. این البته نه به معنای پیروزی احتمالی ساندرز بر رقیب خود، هیلاری کلینتون، بلکه به معنای آن است کلینتون برای مقابله با افزایش محبوبیت ساندرز در نظرسنجیها، ناچار از اتخاذ مواضعی چپگرایانهتر است. در استرالیا نیز شاهد وضعیتی مشابه بودهایم. حزب حاکم دستراستی آن کشور، حزب لیبرال، در تاریخ 15سپتامبر تونی ابوت را از جایگاه رهبری خود برکنار کرد. ابوت که به خاطر تردیدهای شدیدش درباره ضرورت چارهاندیشی درباره تغییرات اقلیمی و همچنین مواضع سختگیرانهاش درباره مسئله مهاجرت به استرالیا شناختهشده بود، جای خود را به مالکولم ترنبالی داد که بهنظر میرسد دیدگاههای نسبتا بازتری نسبت به این معضلات دارد. حزب محافظهکار بریتانیا نیز به سیاقی مشابه که نشان دهنده چرخش سیاستها از مقیاس 9 به 8 است، برخی از برنامههای ریاضتی پیشنهادی خود را ملایمتر کرده تا شاید بتواند بخشی از آرای احتمالی کوربین را از آنِ خود کند. در اسپانیا نیز نخستوزیر ماریانو راخوی از حزب محافظهکار مردم شاهد اوجگیری پابلو ایگلسیاس، رهبر حزب پودموسی است که بر مبنای خطمشی ضدریاضتی خود، مشابه آنچه مدتها از سوی حزب سیریزا، یونان ترویج میشد، پا به عرصه رقابتهای سیاسی گذاشته است. اما سؤال آنجاست اکنون که راخوی باوجود عملکرد نامطلوب حزب مردم در انتخابات محلی و منطقهای ماه می، بهشدت در برابر چرخش به چپِ این حزب مقاومت میکند، آیا خواهد توانست در جایگاه رهبری این حزب باقی بماند، یا همچون تونی ابوت استرالیایی جای خود را به گزینهای منعطفتر خواهد داد؟
دراینمیان، یونان با برگزاری سه انتخابات در سالجاری میلادی که اولین آن در تاریخ 25 ژانویه باعث بهقدرترسیدن نامنتظره حزب سیریزا با اتکا به خطمشی ریاضتی و رتوریک سنتی چپ شد، احتمالا جالبترین نمونه ازایندست چرخشهاست. آلکسیس سیپراس، نخستوزیر یونان و رهبر حزب سیریزا پس از آنکه دریافت کشورهای اروپایی تمایلی به پذیرش درخواستهای حزب متبوعش برای تخفیف برخی از تعهدات آن کشور در قبال وامهای دریافتی ندارند، خواستار برگزاری همهپرسی درباره پذیرش یا رد شروط طرف اروپایی شد. اکنون همه میدانیم پس از رأی قاطع مردم یونان به عدمپذیرش اصلاحات پیشنهادی در 18 سپتامبر، وامدهندگان اروپایی نهتنها هیچ امتیازی به یونان ندادند، بلکه با ارائه شروطی بدتر از گذشته، سیپراس را تا حدود زیادی مجاب به پذیرش برنامههای پیشنهادی خود کردند. اینبار نیز تحلیلگران تنها بر خیانت سیپراس به وعدههای خود تمرکز کردند. پلتفرم چپ سیریزا نیز از این حزب جدا شد و حزبی جدید تشکیل داد. اما در این بحبوحه کمتر کسی به آنچه در حزب دموکراسی نوین اتفاق افتاد، توجه نشان داد؛ یعنی همان جایی که آنتونیو ساماراس، رهبر این حزب، در تلاش برای بهرهگیری از آرای میانه سیریزا، با وانجلیس میماراکیس جایگزین شد. اما شاید بپرسید تمامی این تحولات به چه معناست؟ واضح است در جهانی که بخش اعظمی از جمعیت آن، در چنبره بیثباتیهای گسترده اقتصادی، روزبهروز شاهد هرچه وخیمترشدن شرایط زیستی خود هستند، احزاب در قدرت سرزنش شده و دوام و نیروی انتخاباتی خود را از دست میدهند. بنابراین پس از آنکه در دهه گذشته شاهد چرخش به راستی عظیم بودیم، امروزه آونگ قدرت به سمت دیگر متمایل شده است. اما این چرخش بهراستی متضمن چه تغییراتی است؟ پاسخ به این سؤال بستگی به افق دید ما دارد. تحولات کنونی از آنجایی که درد و رنج مردم را به کمترین حد میرساند، در کوتاهمدت منشأ تحولات گوناگونی است؛ اما در بلندمدت، هیچ تغییری در وضعیت ایجاد نمیکند. واقعیت آن است چرخش کنونی آن مبارزه حقیقی را تحتالشعاع قرار میدهد که درصدد است با دگرگونی نظام جهانی سرمایهداری، نظام یا نظامهای جهانی نوینی برپا کند؛ کارزاری که مبلغان نظامی نوین و شاید بدتر از نمونه کنونی را در برابر آنهایی قرار میدهد که خواهان یک بدل بهمراتب بهتر و آرمانیتر هستند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.