|

گفتاری از حجت‌الاسلام سیدحسن خمینی

مطلق‌انگاری یکی از موانع همزیستی ادیان

جماران: یکی از مهم‌ترین سؤالاتی که در روزگار فعلی ما مطرح است، این نکته است که موانع همزیستی مسالمت‌آمیز پیروان ادیان و مذاهب مختلف چیست؟ من امروز به یک عامل آن اشاره می‌کنم و سایر عوامل را به آینده واگذار می‌کنم.«مطلق‌انگاری» یکی از موانع همزیستی است؛ مطلق‌انگاری در حوزه عقاید لازمه دین است و یک دین اگر عقاید خود را سالم، صحیح و کامل نداند دین نیست. بنابراین مراد من مطلق‌انگاری در حوزه عقاید نیست و به پلورالیسم اعتقادی نمی‌خواهم اشاره کنم، چراکه در این حوزه معتقد هستم حقیقت یکی است و بعضی‌ها به آن دسترسی پیدا می‌کنند و برخی دیگر دسترسی پیدا نمی‌کنند؛ مقصود من مطلق‌انگاری رفتاری است. اینکه ما فکر کنیم موحدان و مسلمانان به‌طور اعم، شیعیان بطور اخص و دوستان ما به طور اخص‌الخواص هر کاری انجام می‌دهند درست است، مطلق‌انگاری است. هیچ ملازمه عقلی‌ای میان عقیده و رفتار وجود ندارد. ممکن است عقیده شما درست باشد اما رفتارتان (حتی با فرض عدالت) غلط باشد؛ زیرا عدالت مانع خطا نبوده و مانع گناه است. اگر ما فکر کنیم هرآنچه پیروان یک مکتب، مذهب، دین و فرقه در طول یک دوره چندصدساله انجام داده‌‌اند، درست بوده، اشتباه است. ما از عقاید خودمان دفاع می‌کنیم، اما بسیاری از مسلمانان در طول تاریخ اشتباه کرده‌اند. اینکه ما تصور کنیم دفاع از اسلام دفاع از هر چیزی است که در هر کجا مسلمانان انجام داده‌‌اند غلط است. ممکن است مسلمانان در اروپا (هنگام حاکمیت اموی) اشتباه کرده باشند که قطعا این‌گونه بوده است. مطلق‌انگاری در حوزه رفتار آغاز دگماتیسم غلط است. چرا باید از هر کاری که کسانی در طول تاریخ کرده‌‌اند دفاع کنیم؟ بُعد دوم مطلق‌انگاری، مطلق‌انگاری رقیب است. آیا مطلق‌انگاری رقیب به اینکه هرآنچه هر یک از آنها می‌گویند را به تمام آن رقبا سرایت دهیم، صحیح است؟ نه خوبی‌ها و نه بدی‌ها را به همه نمی‌توانیم سرایت دهیم. این نوع مطلق‌انگاری که بیان شد، یک آفت در فضای ذهنی ماست؛ همان‌گونه که کانت می‌گوید: «ذهن ما اشیا را بر ادراک خود منطبق می‌کند». ما همواره دلمان می‌خواهد از امور کلی‌سازی کنیم و اصولا یکی از آفات علم کلی‌سازی‌های غلط است؛ با دیدن چند مصداق کلی‌سازی می‌کنیم: شش‌نفر مسلمان یا مسیحی را وقتی دیدیم که کاری انجام می‌دهند می‌گوییم مسلمان‌ها یا مسیحی‌ها این‌گونه هستند. دلیل این نوع استنتاج‌ها این است که انسان‌ها از نظر روانی علاقه‌مند به ساختن امور کلی هستند. در فلسفه غرب گفته می‌شود که منشأ‌های روانی افراد آنها را به‌سوی ساختن جوهر کلی، ذاتی و عرضی سوق می‌دهد. گرچه ممکن است به این ایده هم نقدهایی وارد باشد اما این یک واقعیت است که کلی‌سازی از امور به راحتی قابل‌تحقق نیست و این استقرای ناقص است که شما را به کلی‌سازی غلط می‌رساند. حال ممکن است این غلط در حوزه اندیشه باقی بماند، اما مشکل این است که گاهی به حوزه رفتاری کشیده می‌شود. وقتی چند نفر هندو دیدیم که مسلمانان را می‌کشند، فورا این نتیجه کلی را می‌گیریم که هندو‌ها مسلمانان را می‌کُشند. این غلط است؛ بلکه باید بگوییم بخشی از هندو‌ها نسبت به مسلمانان کینه‌ دارند. یکی از مهم‌ترین موانع همزیستی این است که انسان‌ها به مطلق‌انگاری رفتاری نسبت به رقیب برسند و همه را با یک چوب برانند و به یک چشم ببیند؛ ما در طول تاریخ آدم‌های خوب یا بد داشته‌ایم و هر دو در ظاهر یک عقیده داشته‌اند. جریان غیرعقلانی داعش و امثال آن در جهان اسلام نتیجه همین مطلق‌انگاری است؛ آنها می‌گویند هر چه شیعه وجود دارد، باید کشت! این روش بر اساس این الگوی ذهنی است که هر کس از ما نیست بد است. به طور کلی دو حوزه در جوامع اسلامی منشأ بیشترین تشتت بوده‌اند: 1- صوفیه 2-خوارج. صوفیه به خاطر آنکه ملاکشان سرسپردگی بود، مدام شعبه شعبه می‌شدند. خوارج نیز به‌سرعت همدیگر را تکفیر می‌کردند و نتیجه این تقابل، درگیری، قتل و غارت میان آنها در یمن بود. این‌گونه اتفاقات در تاریخ، نتیجه مطلق‌انگاری خود و حریف است که منحصر به حوزه اندیشه نمی‌ماند؛ اساسا اگر ادیان مطلق‌انگاری نداشته باشند، دین نمی‌شوند اما بحث ما در حوزه رفتار است. چرا کسی که هم‌عقیده من است همواره درست عمل کرده و کسی که هم‌عقیده من نیست، تمام کارهایش غلط است؟ و اگر یک نفر از کسانی که هم‌عقیده من نیستند، کار غلطی مرتکب شد، چگونه می‌توانم آن را به سایر هم‌کیشان او تسری دهم؟

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.