چگونه میتوان بدنی بدون اندام ساخت
فرید درفشی
دلوز اصطلاح بدن بدون اندام را نخستینبار در کتاب «منطق معنا» (1969) بهکار میبرد؛ اصطلاحی که از نمایشنامه آرتو، «پایاندادن به حکم خدا» (1947) وام گرفته شده است. دلوز نیز مانند فوکو، آرتو را منبع الهامی برای گفتاری تازه از جنون قرار میدهد که در تقابل با گفتار روانکاوی رایج است. در «منطق معنا» آرتو شیزوفرنی است که در مواجهه «سطحی» با جهان همچون یک انسان سالم، ناکام میماند، درعوض او «عمقها» را میکاود و به تعبیر دلوز، به بدن بازمیگردد. این بُعد جدیدی از بدن است که در برابر هر نوع سازماندهی ارگانیستی مقاومت میکند، و زبان «مفصلبندینشده» او بیشتر به «زوزهکشیدن» شبیه است تا به زبانی که مفاهیم مشخص را منتقل میکند (میتوان آن را به شکل زبانهای ابتدایی تصویر کرد). دلوز و گاتاری این اصطلاح را در «آنتی ادیپ» و «هزار فلات» بسط میدهند. پرسش اصلی آنها این است: چگونه میتوان بدنی بدون اندام ساخت؟ بنابراین ما در اینجا نه با یک مفهوم یا انگاره بلکه بیشتر با یک عمل(یا کردار) مواجهیم؛ بدن بدون اندام بدنی است که هیچگونه حالت معینی ندارد، و همیشه آماده برای عملی جدید در «مخزناش» (یا در بالقوگیاش) است. هر بدن بالفعل، مجموعهای از خصیصهها، عادات، احساسات، تأثرات و جنبشهای محدود است که طرق مواجهه ما با جهان را تعیین میکند، و به امیالمان شکل میدهد اما از دیدگاه دلوز و گاتاری هر بدن همچنین مجموعهای است از بالقوگیها: مخزن عظیمی از خصیصههای بالقوه، عادات، احساسات و تأثرات بالقوه و جنبشهای بالقوه. این بُعد بالقوگی واقعیت، این سطح درونماندگاری که هنوز در آن اندامها تخصصی و سازماندهی نشدهاند، جایی است که بدن بدون اندام سکونت دارد. دلوز و گاتاری همچنین آن را یک سطح پایایی/ یکدستی میل نام مینهند، تا روندی از تولید بدن به دست دهند که به هیچ عامل خارجیای ارجاع نمیدهد. بنابراین، برای یافتن پاسخ به پرسش بالا باید در این سطح کاوش کرد. دلوز و گاتاری برای درک بیشتر کارکرد بدن بدون اندام یک سرنخ به ما میدهند: زمین یک بدن بدون اندام است. زمین مکان جریانهای مواد تکینه، سازماندهینشده، رمزگذارینشده و نامنظم است؛ جریانهایی که به تعبیر دلوز و گاتاری آزاد و ایلیاتیاند، و دائما در حال فعلیتبخشیدن به بالقوگیهایشاناند. در بدن بدون اندام هیچ ارگان ثابتی، نه از نظر کارکرد و نه از نظر موضع، وجود ندارد؛ بلکه تنها مجموعهای از تأثرهای بالقوه در بسگانگیهای غیرارگانیک وجود دارند. بدن بدون اندام سطح درونماندگاری میل است. بدن بدون اندام یک حد است (به مفهوم ریاضی آن)، هیچوقت نمیتوان به آن سطح رسید، فقط میتوان به آن نزدیک شد.
کتاب «موقعیت بدن بدون اندام» حاوی دو متن از متفکر فرانسوی، اریک الییز، است. مقاله اول در سال 2003 به زبان انگلیسی نوشته شده و متن دوم سخنرانیای است که در سال 2004 در آلمان ایراد و به زبان فرانسه نوشته شده است. در متن اول الییز میکوشد با پیگیری گسترش کاربرد مفهوم بدن بدون اندام در آثار دلوز و گاتاری، سیر تکاملی معانی مختلف آن را دنبال کند. به نظر الییز رد مفهوم بدن بدون اندام را میتوان از آثار پیشین دلوز گرفت: در «اسپینوزا و بیان» (1968)، با درنظرگرفتن پیشینه آثار نیچهای و برگسونی او، میتوان شِمایی از این مفهوم به دست داد. در «اسپینوزا و بیان»، جوهر اسپینوزایی چشماندازی فراهم میکند برای درک مفهوم بدن بدون اندام بهمثابه توزیعی از شدتها در تصویری که «آنتی ادیپ» نخستینبار از آن بهدست میدهد: تصویر یک تخممرغ. متناسب با مفهوم برگسونی، تخممرغ یک «بسگانگی اشتدادی» است، مفهومی که بعدها دلوز آن را بسط میدهد و با «شدن» یکی میگیرد. به علاوه، بدن بدون اندام کتاب «اخلاق» اسپینوزا است. در معنای اسپینوزایی از جوهر، عواطف شدنهاییاند که «آنچه یک بدن میتواند انجام دهد» را تعیین میکنند. در ادامه الییز توضیح میدهد: بدینترتیب، حوزه استعلایی کانتی به «سطحی اشتدادی و ایلیاتی» بدل میشود (از این منظر، میتوان بدن بدون اندام را از لحاظ «حدبودن» با صورت معقول کانت مقایسه کرد؛ ولی این مقایسه نیز مانند تفسیر عرفانی مترجم بهجای راهگشابودن، ممکن است گمراهکننده باشد). بهعلاوه، الییز بدن بدون اندام را «فروپاشی ساختارگرایی» توصیف میکند، ماتریالیسمی جدید که متضاد با هرگونه سازمانگرایی و انسانگرایی است. سرانجام، بدن بدون اندام را میتوان از طریق تجربه نقاشی کشف کرد، همانند کاری که آرتو با ونگوگ کرد. اینکار به تعبیر الییز «جایگزینکردن منطق معنا با منطق احساس» است، پروژهای که دلوز در «فرانسیس بیکن، منطق احساس» (1981) دنبال میکند. تمایزی که در اینجا نقش محوری مییابد جایگزینی «سیاست احساس» است بهجای زیباییشناسی؛ زیست-فلسفه اکنون بهمثابه یک زیست-سیاست تحقق مییابد. پروژهای که الییز از ابتدا قصد داشت به آن برسد. متن دوم، «ضد اودیپ پس از سی سال»، پاسخی است به آلن بدیو، متفکری که الییز، همراه با دلوز دو قطب نهایی اندیشه فلسفی معاصر میداند. تصویری که بدیواز دلوز ارائه میدهد تقلیلگراست: او تفکر دلوزی را به یک مابعدالطبیعه وحدتگرا، و او را به یک آنارشیست طرفدار آزادی امیال، تقلیل میدهد، فلسفهای که هیچ استقلال نظری برای سیاست قائل نیست. اما الییز نشان میدهد که در تقابل با عرفان طبیعتگرایی که بدیو آن را به دلوز نسبت میدهد، در «آنتی اودیپ» نوعی هستیشناسی ماشینی حضور دارد که آن را فراسوی امر استعلایی قرار میدهد. درواقع، ماشینیشدن میل در تضاد با طبیعیبودن و خودانگیختهبودن آن، و در تعارض با هر شکلی از ساختارگرایی است ( الییز مفهوم برساختگرایی را در برابر و تضاد با ساختارگرایی قرار میدهد). الییز باور دارد که «آنتی اودیپ» است که همچنان پس از سی سال به ما درک درستی از مقاومت میدهد: بهعوض «مقابله با خواست مقاومت در برابر امپراتوری کاپیتالیسم دیجیتالی که در حادساختارگرایی بدیو نمود پیدا میکند»، با یک «زیست-سیاست تراگذر» باید با آن مقابله کرد، که در آن سیاست نه حوزهای جدا از حوزههای دیگر، بلکه در همه آنها حضور دارد و به آنها خصلتی انقلابی میدهد (دلوز و گاتاری از آن بهعنوان انقلابیشدن مولکولی نام میبرند)، انقلابی که نه الزاما توسط مبارزان، بلکه با «اشاعهشدنهای مولکولی بسگانگیهای واقعی» تحقق مییابد.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.