|

چه باید کرد!

احمد غلامی . سردبیر

فعالان سیاسی و نظریه‌پردازان اصلاح‌طلب چندی است به تکاپو افتاده‌اند تا با تعابیر و خلق مفاهیم تازه وضعیت جامعه را بازتعریف کنند. گفته‌های آن دسته از فعالان سیاسی که در دولت اصلاحات و سازندگی در قدرت بوده‌اند، بیشتر نقد دولت احمدی‌نژاد و گاه نقد گذشته اصلاحات است. نقدهایی که بیشتر جنبه بازگویی تجربیات و خاطرات موفق یا ناموفق اجرایی و مدیریتی را دارند و در اندک‌موارد نیز خودستایانه و تبلیغی می‌شوند که آن‌هم در آستانه انتخابات پیش ‌روی مجلس چندان هم غیرطبیعی نیست. این فعالان سیاسی اصلاح‌طلب نگاهی خوش‌بینانه به حال و آینده دارند و این خوش‌بینی بیش از آنکه ریشه در واقعیت داشته باشد،‌ حامل نگاهی نوستالژیک به دوره‌ای تمام‌شده است که گویا تمام‌شدنش را باور ندارند. آنها راه‌حل بیشترِ مشکلات را ماندن یا به‌دست‌آوردن اختیارات بیشتر می‌دانند، تا اینکه تجربیات ناتمام را تمام، یا اشتباهات گذشته را جبران کنند. این نگاه معطوف به بازپس‌گیری قدرت، موجب شده تا آنها نگاهی سرخوشانه به سیاست داشته باشند. اما تئوریسین‌ها و نظریه‌پردازان اصلاح‌طلب آن‌قدرها خوش‌بین نیستند که ندانند بازگشت به دوران اصلاحات و در یک کلام، نواختن سمفونی 7 و 8 دولت‌های اصلاح‌طلب، حتی اگر ناممکن نباشد، برانگیختن آن نیاز به دم مسیحایی دارد. این تلخ‌اندیشی واقع‌بینانه از پرسش‌های نهان در تفکرشان شکل می‌گیرد: چگونه می‌شود وضعیت را تغییر داد؟ مهم‌تر از همه آیا در آحاد مردم انگیزه‌ای برای تغییر وجود دارد؟

از این‌رو است که سعید حجاریان از ضرورت گفتمان‌سازی برای دولت روحانی می‌گوید و این‌طور تبیین می‌کند که دولت روحانی دغدغه نرمالیزاسیون دارد و نه دموکراتیزاسیون. محمدرضا تاجیک هم، به‌دنبال جابه‌جایی مفهوم ایدئولوژی با گفتمان است و چاره کار را در گفتمان‌سازی می‌داند و نقد گذشته آرمان‌گرا. در این میان داود فیرحی، خوش‌بین‌تر است و همچنان بر سنت و فقه پویا پافشاری می‌کند. و تلاش می‌کند با تئوریزه‌کردن ساختار دولت اسلامی با نگاهی منصفانه و محتاطانه حفره‌های خالی را نشان دهد تا بزرگان حکومت خود برای نواقص ساختاری یک دولت مدرن چاره‌ای بیندیشند. جالب اینکه هر سه نفر این نظریه‌پردازان اصلاح‌طلب، به‌فراخور تفکری که ارائه می‌دهند نگاهی به متفکران پساساختارگرا به‌خصوص میشل فوکو دارند. اما آنچه در نگاه آنها دیده نمی‌شود این است که هیچ سیاستی در جهان خلق نمی‌شود مگر از سه راهبرد: یک. رهایی‌بخشی، دو. برابری، سه. دگرگونی. تئوریسن‌های اصلاح‌طلب همواره مفاهیم رهایی‌بخشی و برابری را عامدانه یا سهواً نادیده گرفته‌اند و به گزینه سوم، دگرگونی التفاوتِ بیشتری داشته‌اند. دگرگونی،‌ مستلزم حدی از قدرت است. جایگاه سخن داشتن در نظر ایشان یعنی کسب قدرت، اگر جایگاه قدرتی وجود نداشته باشد ناگزیر گفتمانی شکل نمی‌گیرد و فراگیر (هژمونیک) نمی‌شود. پس، پسِ ذهن حجاریان و تاجیک و همفکرانشان هنوز اعادۀ (همان) قدرت است و آن‌چه حجاریان را نگران می‌کند سیاست‌های دولت روحانی است که به هر سۀ این گزینه‌ها بی‌اعتنا است. بی‌اعتنایی و عبور از این گزینه‌ها جامعه را نرمال یا تخت و یکدست می‌کند. و در جامعه تخت، اصلاح‌طلبان یا باید سازگاری پیشه کنند یا مخالف‌خوانی. «انسجام ملی» شکل مترقی جامعه تخت است که اصلاح‌طلبی را منفعل و در درازمدت محو می‌کند. اکنون از همین‌جا می‌توان مواضع حزب کارگزاران سازندگی را به‌‌روشنی درک کرد. اینکه آنها چه هدفی را دنبال می‌کنند و چرا بر طبل محافظه‌کاری مدرن می‌کوبند و چرا زمانی از ناطق‌نوری دوری می‌جستند و اکنون به‌دنبالش هستند. حتی اگر ناطق‌نوری در آزمون انتخابات ورود نکند، برای آنها تا همین حد نیز کارایی دارد که با منش سیاسی او اعلام موضع کنند و پاساژی تدارک ببینند که حد فاصل اصلاح‌طلبان و اصولگرایان باشد. نه این و نه آن، و در موقع لزوم هم این و هم آن. تحلیل اینان از لایه‌بندی نیروهای سیاسی موجود به‌نحوی است که ناگزیر خود را در همسایگی راست سنتی می‌بینند. کارگزاران سازندگی به‌دنبال تحلیل و تغییر در وضعیت موجود نیستند، که بیشتر در پی سازگاری و ترسیم نقشه راه برای دستیابی به قدرت و ماندگاری در آنند. از همین جا وجه افتراق فعالان سیاسی و تحلیلگران کارگزاران با سعید حجاریان و محمدرضا تاجیک روشن می‌شود و اینکه تئوریسین‌های اصلاح‌طلب چه مایه تلخکام و رنج‌جانانه به سیاست می‌اندیشند و چه راه پر‌‌فراز‌ونشیبی بر سر راه اندیشه‌های آنان است. به همین دلیل است که در نظریات حجاریان تغییر جدی روی داده است و دیگر فشار از پایین و چانه‌زنی از بالا، کارکردی ندارد. اما یادآوری این نکته ضروری است که گفتمان‌های اصیل خود‌انگیخته‌اند و اگر با اغماض بپذیریم که به‌گفته حجاریان گفتمان‌ها را می‌توان ساخت، با مشکلی دیگر برخورد می‌کنیم، اینکه دولت روحانی گفتمانی خودانگیخته دارد. روحانی از هر سه گزینه خلق سیاست برمبنای رهایی‌بخشی، برابری یا دگرگونی عبور می‌کند و دولت و ملت ایران را با دیگر دولت‌های جهان درگیر می‌کند؛ خلق سیاست داخلی بیرون از مرزهای ایران. محمدرضا تاجیک اما، اصلاح‌طلبیِ نوستالژیک را به بن‌بست‌رسیده می‌داند و به‌دنبال پروژه نواصلاح‌طلبی است در زمانه‌ای که زمینۀ آن وجود ندارد. با این‌همه ایده‌های او نیز گفتمان‌محور است و معتقد است باید دگرگونی ایجاد کرد و گفتمان باید جای ایدئولوژی را بگیرد. با اینکه تاجیک در حرف‌هایش جا به‌ جا به نظریات فوکو اشاره می‌کند اما این گفتۀ اساسی فوکو را نادیده می‌گیرد که ایدئولوژی‌ها در گفتمان شکل می‌گیرند، و نه بر‌عکس. اگر با تساهل، جابه‌جایی گفتمان و ایدئولوژی را بپذیریم به مشکل جدی‌تری بر‌خواهیم خورد، اینکه «ایدئولوژی‌زدایی لزوماً به تغییر گفتمان نمی‌انجامد اما تغییر گفتمان‌ها خودبه‌خود ایدئولوژی‌ها را دچار تحول می‌کند». ناگفته پیدا است که پرسش اساسی تاجیک و حجاریان در مواجهه با وضعیت موجود این است: «چه باید کرد»، که این خود پرسشی ایدئولوژیک است.

برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیل‌ها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.