فرصتی تاریخی برای بازنگری در مناسبات جهانی
اردشیر زارعیقنواتی . کارشناس روابط بینالملل
هفتادمین اجلاس سالانه مجمع عمومی سازمان ملل متحد در شرایطی در هفته آخر ماه سپتامبر برگزار میشود که شرایط جهانی در یک وضعیت گنگ و پیچیده قرار گرفته و بههمیندلیل بهلحاظ دیدارها و رایزنیهای سیاسی بین رهبران جهان، این اجلاس میتواند از اهمیت زیادی برخوردار باشد. هرچند که سخنرانی رهبران جهانی در اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل متحد و حتی صدور بیانیههای احتمالی بهلحاظ حقوقی هیچ الزام قانونیای را بههمراه ندارد اما خارج از این متن در «حاشیه» این اجلاس با دیدارهای دوجانبه و چندجانبه رهبران حاضر، به بسیاری از معضلات سیاسی- امنیتی جاری در جهان پرآشوب کنونی پرداخته میشود. درواقع آنچه بیش از خود نشستهای رسمی اجلاس، مهم است، همین فرصت مناسب جهت رایزنی و اتخاذ تصمیم قدرتهای جهانی برای تفاهم و توافق حول بحرانهای بینالمللی است. موضوعات مهمی چون تغییرات اقلیمی، بحران سوریه و فروپاشی ثبات منطقهای در خاورمیانه و شاخ آفریقا، معضل رو به رشد پناهجویان، بحران اقتصاد جهانی، اجرائیشدن توافق هستهای بین ایران و گروه 1+5 و مهمتر از همه بحث رابطه بین تهران و سایر کشورهای جهان از اهم مسائلی است که احتمالا طی این نشستها و دیدارهای چندجانبه مورد توجه بازیگران منطقهای و بینالمللی قرار خواهد گرفت. هفتادمین اجلاس مجمع عمومی در شرایطی برگزار میشود که بهواسطه درهمتنیدگی تمامی مشکلات و اختلافات منطقهای- بینالمللی در وضعیت عدم کارایی نظم نوین بینالمللی و بنبست در این مکانیسم هماکنون باید رویکرد و راهکارهای جدیدی مورد توجه قرار گیرد که بعضا میتواند توجیهگر گذشتن از خطوط قرمز تعیینشده در سیاستهای گذشته تلقی شود. این عبور از خطوط قرمز سیاست برای دولتهای ملی و بلوکبندیهای منطقهای- بینالمللی در شرایط موجود بیش از آنچه نشانهای از تسلیمخواهی باشد، میتواند ناشی از پذیرش یک الزام و ضرورت اجتنابناپذیر برای حفظ منافع ملی و سامانبخشی به روابط جدید بینالمللی باشد. خوشبختانه در هفتادمین اجلاس مجمع عمومی به دلیل اثبات شکست در سیاستهای مداخلهگرایانه بینالمللی، ضرورت تجدیدنظر در رویکردهای تهاجمی و یکجانبه در بحرانهای منطقهای، هزینههای سنگین بیمسئولیتی زیستمحیطی و تأثیر آن بر بحرانهای اقتصادی- امنیتی و مهاجرت از شرق به غرب، بهبارنشستن میوههای دیپلماسی بر سیاست جنگی، پیشرفت تعادل و موازنه سیاسی در عرصه منطقهای و بینالمللی، برملاشدن ماهیت حامیان داخلی و خارجی تروریسم بینالمللی و خطر بنیادگرایی مذهبی و مهمتر از همه پذیرش اصل بازدارندگی جهانی در مقابل منافع نامشروع محلی از سوی اکثریت ملل دنیا، یک پنجره تاریخی را برای خروج از بنبستهای
موجود گشوده است.
در عرصه سیاست هیچچیز ثابت و غیرقابلتغییری وجود ندارد و سیاستپردازان به مقتضای منافع ملی خود و الزام دسترسی به یک محیط مناسب در حیطه مناسبات جهانی معمولا در فردای هر شکست یا گرفتارشدن در بنبستهای غیرقابلعبور بهناچار در کنش سیاسی خود انعطاف نشان خواهند داد. وضعیت امروز جهانی در تمامی ابعاد زیستی خود پس از یک کشاکش بیحاصل و تا حدود زیادی پرهزینه برای بازیگران عرصه این شطرنج سیاسی هماینک به نقطهای رسیده است که تجدیدنظر در عرصه تئوریک و پراتیک را اجتنابناپذیر کرده است. از طرف دیگر در ماههای اخیر حوادث و رخدادهایی رقم خورده که کفه ترازو را برای نیروهای میانهرو، تجدیدنظرطلب و پراگماتیست در مقابل دایناسورهای تندروی سیاسی در عرصه ملی، منطقهای و بینالمللی سنگینتر کرده است و همین موضوع رهیافتی را در مقابل این نیروها قرار میدهد که هفتادمین اجلاس مجمع عمومی سازمان ملل در نیویورک میتواند در متن و حاشیه خود تبلور این بازنگری تاریخی به حساب آید. ارتباط دیالکتیکی بین شکست سیاست جنگی در بحران سوریه و مبارزه با تروریسم، بحران پناهجویان، تأثیر معضلات محیطزیستی بر اقلیم جهانی، اجرائیشدن برجام، شکستهای پیاپی سیاسی و اختلافات درونی نیروهای تندرو در آمریکا، اروپا و خاورمیانه، همگی قطعات پازلی هستند که ضرورت تدوین سیاستهای تازه برای خروج از این بنبستها را فراهم کرده است. بههمیندلیل فارغ از ادعاهای قبلی درخصوص ترسیم خطوط قرمز فرضی، میتوان امیدوار بود که در جریان این نشستها و حواشی آن، بازیگران اصلی ملی، منطقهای و بینالمللی در مسیر جدیدی گام بردارند. از آنجا که اکثر قریببهاتفاق این رهبران و بازیگران اصلی هماینک در نیویورک حضور دارند، فرصت مناسبی مهیا شده است تا از درون نشستها و رایزنیهای حتمی و احتمالی راهی بهسوی مصالحه و تفاهمات ممکن یافت شود. پالسهایی که از قبل و در جریان این نشست از سوی سیاستمداران حاضر فرستاده میشود خوشبختانه برخلاف سالهای قبل که بیشتر در جهت تخاصم و اختلافات دور میزد، هماکنون تصویر مثبتتر و مبتنیبر تفاهم حداقلی را بروز میدهد که همین بستر مساعد میتواند هفتادمین اجلاس مجمع عمومی را به یک فرصت تاریخی تبدیل کند. این شرایط بهخوبی نشان میدهد که این هفته نیویورک میتواند محلی برای وقوع «سورپرایزهای سیاسی» غیرقابلپیشبینی باشد که دشمنان دیروزی را بهعنوان همکاران امروز برای سامانبخشی به روابط متشنج گذشته دورهم گرد آورده است. طی این اجلاس تمام چشمها هماینک به نوع بازی «باراک اوباما، ولادیمیر پوتین، حسن روحانی، شی جین پینگ و پاپ فرانسیس دوخته شده است که با توجه به مسئولیت و تأثیرگذاری خود بر روابط دوجانبه، منطقهای و بینالمللی میتوانند تاریخساز شوند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.