بررسی پیامدهای جراحی پیوند سرطرحی برای فردا
مهدی صابری -متخصص اعصاب و روان
چندی است اخباری در رسانهها منتشر میشود مبنی بر اینکه گروهی از جراحان در نظر دارند در سال 2017 عمل جراحی پیوند سر را انجام دهند؛ به این معنی که سر سالم فردی را که بدن بیماری دارد، بریده و آن را به بدن سالم یک فرد مرگمغزیشده پیوند بزنند. با ذکر این نکته که اینجانب جراح مغز نیستم و متخصص اعصاب هستم، چند نکته را یادآور میشوم:
1- امروزه با انتشار چنین خبری افراد بسیاری به بررسی پیامدهای چنین عملهای جراحیای پرداختهاند. اما به باور اینجانب، پیش از آنکه به بررسی چنین اعمال جراحیای بپردازیم، باید به این نکته توجه کنیم که با درنظرگرفتن امکانات و دانش کنونی ما، آیا انجام چنین عملهایی ممکن است یا خیر. گفتنی است جراحیهای مغز و اعصاب بسیار دشوار است به همین دلیل هم تاکنون چنین جراحی بلندپروازانهای انجام نشده است و بیشتر به داستانهای علمی- تخیلی شبیه است. اما به نظر میرسد این نوع عمل جراحی، نه امروز و نه در آینده نزدیک، بلکه در آیندهای دورتر، انجامپذیر باشد. البته باید در نظر داشت که بسیاری از عملهای جراحی نیز که امروزه متداول است، در گذشته غیرممکن به نظر میرسید اما با توجه به افزایش دانش بشر و فراهمآمدن امکانات، امکانپذیر شد. در روزگار گذشته کمتر کسی باور میکرد که روزی فرابرسد که بتوان قلب فردی را به فرد دیگر پیوند زد، اما درنهایت چنین جراحیهایی امکانپذیر شد، ولی با اینهمه باید در ارزیابی امکانات و تواناییهای خود واقعبین باشیم. متأسفانه دانش بشر تا امروز به آن درجه از پیشرفت نرسیده است که بتواند جراحی پیوند سر را انجام دهد و پزشکان و متخصصان بهدرستی نسبت به موفقیتآمیزبودن آن ابراز تردید میکنند. 2- یکی از نکاتی که درباره جراحی پیوند گفته میشود، این است که روحیات و خلقیات افرادی که عمل پیوند را انجام دادهاند، بعد از عمل، تغییر میکند. واقعیت این است که برخی از افرادی که مثلا پیوند قلب یا کبد را انجام دادهاند، پس از عمل، دچار تغییر و تحول در عواطف یا روحیات و خلقیات شدهاند. به همین ترتیب برخی بر این باورند که اگر چنین عملی در آینده دور انجام شود، تأثیر شدیدی بر روحیات فرد خواهد داشت اما باید دانست دلیل اصلی چنین تغییراتی نه پیوند یک عضو جدید به بدن که ناشی از یافتن یک زندگی دوباره و ایجاد شور و نشاط دوباره پس از یک دوره سخت و ناامیدی بوده است. در چنین مواردی، حس تازهای در فرد ایجاد میشود، مبنی بر اینکه فردی یا خانوادهای پیدا شده است که عضوی از بدن خود یا خانوادهاش را به او اهدا کرده است. وجود چنین حسی، شادی زایدالوصفی به انسان میدهد. در اینگونه موارد تغییرات شخصیتی در آنها پدید میآید؛ برای مثال افرادی که خودشان، آنچنان خیرخواه یا فداکار نبودند، بنا به دلایلی زندگیشان در معرض خطر قرار میگیرد و نیازمند اهدای عضو میشوند. این افراد پس از عمل و دریافت عضو اهدایی، معمولا تغییراتی در رفتار و شخصیتشان ایجاد میشود. پس میتوان نتیجه گرفت این تغییرات بیشتر نتیجه کار خیرخواهانهای است که در مورد او انجام شده است، نه اینکه قلب یا کبد جدید تأثیر فیزیولوژیکی بر بدن فرد دارد و مثلا مواد شیمیایی خاصی ترشح میکند که این مواد باعث میشود شخصیت او عوض شود. 3- در تمام دنیا انجام پیوندها تابع قوانین و مقرراتی است. البته در برخی از جوامع مانند جامعه ما که باورهای دینی پررنگتر است، حساسیت نسبت به رضایت فرددهنده پیوند و همچنین احکام شرعی و دینی مهمتر است. تاکنون درباره مسائل و مشکلات حقوقی، قانونی و شرعی پیوندهایی مانند قلب، کبد، کلیه، مغزاستخوان و... بحثهایی مطرح شده و توافقهایی انجام شده است. امروزه مبحث قانونی و حقوقی مربوط به پیوند از جسد به انسان یا از انسان زنده به فرد دیگر حل شده است. اما در مورد پیوند سر با توجه به اینکه بشر هنوز به این درجه از دانش نرسیده است که بتواند سر یک انسان را به انسانی دیگر پیوند بزند، تاکنون بررسی مباحث قانونی و حقوقی چنین پیوندی موضوعیت نداشته است. 4- بررسی حقوقی یک پیوند، موضوعی بسیار پیچیده و دامنهدار است و اینگونه نیست که در این مورد فقط پزشکان و جراحان تصمیم بگیرند؛ برای مثال اینگونه نبود که پس از امکانپذیرشدن جراحی پیوند قلب، پزشکان این اعمال را انجام دهند بلکه همیشه گروههای مختلفی پیامدهای گوناگون آن را بررسی کردند و درنهایت هم به این نتیجه رسیدند که انجام چنین اعمالی، مغایرتی با قانون یا اخلاق و باورهای مذهبی ندارد و به این ترتیب انجام چنین عملهایی گسترش یافت. به همین ترتیب میتوان گفت که برای انجام جراحی پیوند سر، ممکن است در ابتدا نگرانیهایی وجود داشته باشد که باید این نگرانیها را رفع کرد یا به پرسشهایی که در این زمینه مطرح میشود، پاسخ داد. در این مورد هم فقط پزشکان تصمیم نمیگیرند بلکه برای بررسی کامل و دقیق ابعاد حقوقی و قانونی چنین عملهایی، باید گروههای مختلفی اعم از پزشکان، فیلسوفان، علمای دین، متخصصان حقوق و... نظر بدهند. یکی از موضوعاتی که بحثهای زیادی را درپی داشت، بحث اتانازی است که در فارسی به آن «قتل از روی ترحم» میگویند. در برخی موارد فرد به دلیل پیامدهای بیماری مانند ناتوانی یا تحمل درد شدید، مایل به ادامه فرایند درمان نیست و میخواهد با اتمام دوره درمان، به عمرش پایان دهد. این موضوع بحثهای بسیاری را پدید آورده است و افراد بسیاری درباره اخلاقیبودن یا نبودن و لزوم وضع قانون دراینباره اظهارنظر کردهاند. همانگونه که در جریان هستید، کشورهای مختلف نیز قانونهای متفاوتی دراینباره دارند و برخی کشورها، انجام چنین کاری را مجاز و برخی غیرمجاز میشمارند. نکته دیگر بحث مربوط به درمان نازایی است که اظهارنظرها دراینباره بسیار متفاوت است. موضوع اهدای جنین به زوجهای نابارور نیز در یکی، دو دهه اخیر بحثهای گسترده و دامنهداری را پدید آورده است. البته در نظر داشته باشید که این بحثها از زمانی پدید آمد که مشکل بخش پزشکی حل شد، اما برای پاسخگویی به پرسشهایی درباره اخلاقیبودن چنین کاری، بسیاری اظهارنظر کردند و درنهایت هم در بسیاری از کشورها ازجمله کشور ما قوانینی در این زمینه وضع شده است. به نظر میرسد در آینده که پیوند سر انجامپذیر شود، بحثهای زیادی دراینباره مطرح شود. 5- همه مجامع پزشکی یا دیگر گروهها تلاش میکنند انسانها بهتر و راحتتر زندگی کنند. طبیعی است که پزشکان هر روز شیوههای تازهای برای درمان بیماریها و ناتوانیها عرضه میکنند که جراحی پیوند سر هم یک نمونه از آن است، هرچند که چنین عملی امروزه امکانپذیر نیست، اما دور از ذهن نیست که در آینده چنین عملی انجامپذیر شود. در آن صورت گروههای مختلف درباره اخلاقی و قانونیبودن آن تصمیمگیری میکنند.
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.