درنگی بر ملاحظات اخلاقی جراحی پیوند سر
سرم دادی و سامانم ندادی
حمیدرضا نمازی*
پیوند سر همواره یکی از هیجانانگیزترین خیالات علمی بشر بوده است. از سال 1970 که تجربهای ناموفق روی میمون انجام شد تاکنون، دانشمندان در هیجان و تکاپوی پیوند سر بودهاند. چند هفته پیش، «سرجیو کاناوارو»، جراح ایتالیایی، اعلام کرد بر آن است دو سال دیگر، سر یک جوان روس فلج و البته داوطلب را به تنی سالم که دچار مرگ مغزی است، پیوند بزند. هرچند بسیاری از طبیبان، این ادعا را خیالاندیشی علمی دانستهاند و علم کنونی را برای تحقق این عمل جراحی بسنده نمیدانند، اما هرچه باشد، درنگی بر ملاحظات اخلاقی این مهم، ضرورتی است که بر مسیر پژوهشهای آیندهنگرانه در اینباره روشنی میافکند؛ چند ملاحظه در پی میآید.
1- مهمترین چالش در این میان، بحران هویت و شخصانیت و مشکل اینهمانی است. باید مشخص کرد فردی که پس از پیوند، زنده میماند و زندگی میکند هویتش را از کدام انسان میگیرد؟ از دهنده پیوند که سر را بهعنوان مرکز آگاهی و تفکر داده یا از گیرنده پیوند که سهمش، تن است. اگر هویت را میان دهنده و گیرنده تقسیم کنیم، در آن صورت مسائلی همچون طرز فکر، خاطرات، احساسات و... معطوف به دو هویت میشود و بر ابهام افزوده میشود. بماند که تکلیف گنجینه ژنتیکی نیز چندان معلوم نیست. 2- دینباوران و کسانی که به ثنویت و دو اشکوبهبودن آدمی معتقدند، انسان را واجد روح میدانند. از این دیدگاه، به نظر میرسد ابعاد ماجرای پیوند سر، از چنگ تجربه فراتر رود و به گستره پهناور ناشناختههای روح معطوف شود. تمایزی مهم میان «آگاهی» و «شعور» در فلسفه نفس وجود دارد که توجه به آن میتواند شعور را نهفقط متناظر با مغز که متناظر با کل بدن بداند. 3- فراهمشدن امکان علمی و عملی پیوند سر، این پرسش دیرین اخلاق علم را دوباره به میان میآورد که آیا هر چیز که از نظر علمی ممکن باشد، تحققش ضروری و مفید است؟ به نظر میرسد امروز بشر امکانهای فراوان دارد (بهویژه از حیث تخریب) اما بنا بر آن است تا ترمز علم در بسیاری موارد کشیده شود. این سخن که علم راه خودش را میرود و با دستانداز اخلاق و فلسفه نباید حرکتش را کند کرد، بیشتر به کلیشهای عوامانه میماند. درنگ در این مهم که حد دستکاری بشر در جهان و خودش تا کجاست، بیش از آنکه محافظهکاری علمی باشد، سازواری و سازگاری ابعاد حیات انسانی را مد نظر میگیرد. 4- میل به بقای این جهانی و جاودانگی، انگیزه بسیار قدرتمندی است که رقابتی سخت برای قرارگرفتن در صف پیوند ایجاد میکند. در آیندههای دور اگر این جراحی رواج پیدا کند، یکدستی آدمها از حیث وجودی به همین علت بر هم خواهد خورد. 5- بیتردید این عمل جراحی، گران و لوکس خواهد بود و در صورت تحقق، تا سالیان سال، بر اختلاف طبقاتی خدمتگیرندگان سلامت خواهد افزود و کورسوی عدالت در سلامت را خاموش خواهد کرد. 6- پیوند سر به بدنی که از (دیانای) خود همان فرد، همانندسازی شده است، اعطای مجال دوبارهزیستن است. «استیون هاوکینگ» نمونه و مصداقی است که موافقان پیوند سر اقامه میکنند تا کارآمدی این نوع از پیوند سر را نشان دهند، اما بر همین سیاق میتوان استدلال کرد که این عمل جراحی برای قدرتمندان،زورمداران و ثروتمندان نیز مجال زیستن دوباره را فراهم آورد و «تن»های سفارشی را برای «سر»های از پیش تعیینشده، مهیا کند. این نوع از پیوند سر البته مشکلات هویتی، حقوقی و احتمالا روانشناختی کمتری خواهد داشت. 7- بحرانهای حقوقی فراوانی در انتظار این عمل جراحی است. فرض کنید گیرنده و دهنده سر، هر دو همسر داشته باشند. پس از پیوند، کدامیک همسر میمانند. صاحب سر را باید زنده فرض کرد یا صاحب تن را؟ همسر فردی که سهمش بعد از پیوند صرفا «تن» است چه نسبتی با فرد بعد از پیوند برقرار میکند؟ ماجرای نسب و ارث نیز در این میان جدی است. تکلیف فرزندانی که تن مادر یا پدرشان با سر شخص دیگری پیوند خورده و آمیخته شده، چیست؟ 8- بحرانهای روانشناختی جدیای نیز در انتظار پیوند سر است. «خاطره تن» و تأثیر آن بر فرد پس از پیوند و البته تأثیر بحران هویت در روان فرد شاید مهیبتر از تصور اولیه باشد. تغییرات روانشناختی البته بیش از آنکه پیشبینی شود، امری پسینی است. به نظر میرسد پیوند سر بیش از آنچه در بادی امر به نظر میرسد، بحران و مسئله بیافریند. مسائلی که گذر زمان نهتنها حلش نخواهد کرد بلکه بر پیچیدگیاش خواهد افزود. حواسمان باشد هویت انسان را قربانی عطش بقایش نکنیم و سر به سر اخلاق علم نگذاریم! * عضو گروه اخلاق پزشکی دانشکده پزشکی علومپزشکی تهران
برای اطلاع از آخرین اخبار و تحلیلها به کانال شرق در «تلگرام» بپیوندید.